Lá số đối chứng là một lá số không phải của bạn, được dùng để so với lá số thật: nếu lời luận từ lá số thật không được bạn nhận ra là "đúng với mình" nhiều hơn lời luận từ lá số của người khác, thì cảm giác đúng ấy không đến từ lá số. Đây là cách đơn giản nhất để tách phần thông tin thật của lá số khỏi phần "câu nói nào cũng nghe đúng".
Bài này hướng dẫn thiết kế một phép thử hai lựa chọn có lá số đối chứng, đủ nhỏ để một nhóm tự làm, đủ chặt để kết quả có ý nghĩa trong phạm vi của nó. Cần nhắc trước: một lá số được lập chính xác theo mọi quy tắc vẫn chưa chứng minh lời luận có giá trị; phép thử đối chứng là để đặt câu hỏi ấy cho công bằng, không phải để hạ thấp người tin hay người luận.
Vì sao cần một lá số "giả" để so
Khi đọc một bản luận lá số của mình, phần lớn người ta thấy khá nhiều câu đúng. Vấn đề là không biết những câu đó đúng vì lá số, hay vì chúng đúng với hầu hết mọi người. Các nhà tâm lý học đã chỉ ra từ lâu rằng người ta dễ nhận những mô tả chung chung là mô tả riêng về mình; hiện tượng này thường được gọi là hiệu ứng Barnum, và đã được bàn kỹ ở nhiều nơi. Ở đây chỉ cần hệ quả của nó: cảm giác "đúng với mình" không tự nó là bằng chứng.
Nhóm đối chứng giải quyết vấn đề bằng phép so. Bạn không còn hỏi "bản luận này có đúng với mình không", mà hỏi "trong hai bản này, bản nào đúng với mình hơn". Một bản dựa vào lá số của bạn, một bản dựa vào lá số của người khác, hai bản được viết bởi cùng một người luận, theo cùng một cách, cùng độ dài. Nếu lá số mang thông tin riêng về bạn, bản thật phải được chọn nhiều hơn mức một nửa khi đoán bừa.
Điểm hay của cách này là nó dùng chính cảm nhận của người được luận, thứ mà người tin tử vi coi trọng, nhưng đặt cảm nhận ấy vào một khung có thể đo. Người tham gia không cần biết gì về thống kê, chỉ cần đọc và chọn.
Thiết kế phép thử hai bản luận
Trình tự dưới đây cho một nhóm khoảng hai mươi đến ba mươi người. Nhóm nhỏ hơn vẫn làm được nhưng kết quả kém nhạy.
- Thu ngày, tháng, năm, giờ sinh có giấy tờ của từng người, cùng giới tính. Không thu ảnh, nghề, quê.
- Ghép mỗi người với một "bạn đối chứng" cùng giới, cùng lứa tuổi trong khoảng vài năm, để hai bản luận không lộ tuổi hay giới.
- Người luận nhận lá số đã mã hoá, không biết lá số thuộc về ai, viết một bản luận cho mỗi lá số theo khuôn chung: cùng số đoạn, cùng chủ đề, chỉ nói về xu hướng và chuyện đã qua, không đoán tương lai.
- Người tổ chức, không phải người luận, gửi cho mỗi người hai bản: bản từ lá số của họ và bản từ lá số của bạn đối chứng, thứ tự trước sau được xáo ngẫu nhiên, đánh mã A và B.
- Mỗi người đọc riêng, không bàn với ai, chọn bản đúng với mình hơn và ghi mức tự tin.
- Mở bảng đáp án, đếm số người chọn đúng bản thật, so với ngưỡng đã viết trong giao ước.
Ghép bạn đối chứng cùng giới, cùng lứa là chi tiết hay bị bỏ qua nhất. Nếu một bản luận nhắc chuyện con cái học đại học, người hai mươi tuổi sẽ loại ngay bản đó mà không cần cảm nhận gì, và phép thử đo nhầm thứ khác.
Ngưỡng cho phép thử hai lựa chọn
Mỗi người chọn một trong hai, nên đoán bừa trúng một nửa. Bảng dưới là phép tính nhị thức, không phải kết quả nghiên cứu.
| Số người tham gia | Số người chọn đúng trung bình khi đoán bừa | Ngưỡng gợi ý | Xác suất đạt ngưỡng do may |
|---|---|---|---|
| 20 người | 10 | Từ 15 người trở lên | khoảng 2,1% |
| 30 người | 15 | Từ 21 người trở lên | khoảng 2,1% |
| 40 người | 20 | Từ 27 người trở lên | khoảng 1,9% |
Phép thử hai lựa chọn có điểm yếu là mức may rủi cao, nên cần nhiều người hơn dạng ba lựa chọn. Bù lại nó rất dễ làm và dễ hiểu với người tham gia: chỉ phải đọc hai bản.
Với hai mươi người, mười bốn người chọn đúng nghe có vẻ nhiều, nhưng đoán bừa vẫn đạt được khoảng sáu lần trên một trăm. Ngưỡng nên được chọn và ký trước, cùng với số người dự kiến; nếu cuối cùng có ít người hơn vì có người bỏ ngang, ngưỡng phải tính lại theo số người thật sự nộp bài, theo cách đã ghi sẵn.
Khuôn viết bản luận dùng cho phép thử
Chất lượng phép thử phụ thuộc rất nhiều vào bản luận. Một khuôn chung giúp mọi bản luận có cùng độ dài, cùng mức cụ thể, và không bản nào lộ dấu vết nhận diện.
- Mỗi bản khoảng năm đoạn ngắn, mỗi đoạn một chủ đề cố định theo cùng thứ tự: cách làm việc, cách ứng xử trong gia đình, cách tiêu tiền, cách phản ứng khi gặp áp lực, một giai đoạn đã qua.
- Viết bằng lời thường, không tên sao, không tên cung, không thuật ngữ.
- Mỗi đoạn có ít nhất một câu mà người luận tin là riêng cho lá số này, câu có thể sai với nhiều người khác.
- Không đoán tương lai, không nói về sức khoẻ, bệnh tật, chuyện hôn nhân cụ thể.
- Không nhắc tuổi, nghề, nơi ở, số con, hay bất cứ thứ gì suy ra được từ dữ liệu ngoài lá số.
- Người tổ chức đọc soát lần cuối để xoá chi tiết lộ thông tin, không sửa nội dung luận.
Yêu cầu "câu có thể sai" là quan trọng nhất. Nó buộc bản luận chịu rủi ro, và chỉ bản luận chịu rủi ro mới có cơ hội cho thấy lá số mang thông tin. Người luận có quyền từ chối viết câu như vậy cho lá số nào họ thấy không rõ, nhưng phải báo trước khi phép thử bắt đầu để lá số đó được thay.
Những điểm làm hỏng nhóm đối chứng
Bản luận quá chung. Nếu cả hai bản đều toàn câu đúng với mọi người, người tham gia chọn bừa và kết quả về mức một nửa. Điều đó không bác bỏ lá số, mà cho thấy bản luận không chứa thông tin riêng. Người luận nên được nhắc trước: muốn phép thử có ý nghĩa, hãy viết những câu mình tin là riêng cho lá số này.
Người tham gia đã xem lá số của mình. Ai từng xem lá số sẽ nhận ra vài cụm từ quen, như tên sao ở cung Mệnh. Nên bỏ hết tên sao, tên cung khỏi bản luận gửi cho người tham gia, chỉ giữ phần mô tả bằng lời thường.
Hai người trong cặp quen nhau. Nếu hai người là bạn thân, người này có thể nhận ra bản kia mô tả bạn mình, rồi chọn bản còn lại bằng phép loại trừ. Ghép cặp nên do người tổ chức làm, giữa những người không quen.
Người tham gia bàn với nhau. Khi mọi người đọc trong cùng phòng, vài câu bình luận "bản của mình nói đúng chuyện đổi việc" cũng đủ ảnh hưởng tới người khác. Cho đọc riêng và nộp lựa chọn riêng.
Đổi luật sau khi đếm. Ví dụ thấy kết quả gần ngưỡng rồi bỏ những người "chọn mà không chắc". Nếu muốn phân tích theo mức tự tin, phải ghi trong giao ước từ trước.
Biến thể: lá số lệch một chi tiết
Một biến thể tinh hơn là thay lá số của người khác bằng lá số của chính người đó nhưng lệch một chi tiết, chẳng hạn lệch một canh giờ. Biến thể này hỏi một câu khác: cảm nhận của người được luận có phân biệt được giờ sinh đúng với giờ sinh lệch một canh hay không. Nếu người tin rằng giờ sinh quan trọng tới mức phải chỉnh từng canh, thì sự khác nhau giữa hai bản luận phải đủ để người được luận nhận ra.
Biến thể này khó hơn cho người luận, vì hai lá số chia sẻ nhiều sao an theo năm và tháng. Người luận nên được biết trước rằng có lá số lệch một canh, để họ tập trung vào phần thay đổi theo giờ như cung Mệnh, cung Thân, Văn Xương, Văn Khúc, Địa Không, Địa Kiếp. Kết quả nếu ra mức một nửa không có nghĩa là giờ sinh vô nghĩa trong quy tắc lập lá số, mà là sự khác nhau trên lá số chưa chuyển thành sự khác nhau mà người được luận cảm nhận được.
Biến thể này hợp với những nhóm học tử vi muốn tự kiểm lại niềm tin của chính mình về độ nhạy của giờ sinh, một câu hỏi mà site này đặt ở trung tâm: dữ liệu đầu vào chính xác tới đâu thì có ích tới đâu.
Đọc kết quả và viết biên bản
Nếu số người chọn đúng vượt ngưỡng, kết quả đáng lặp lại với nhóm khác, người luận khác. Nếu không vượt, ghi là "phép thử không thấy người tham gia phân biệt được bản luận từ lá số thật với bản đối chứng ở cỡ mẫu này". Cả hai cách ghi đều trung tính và không vượt quá dữ liệu.
Biên bản nên kèm theo khuôn viết bản luận, cách ghép cặp, số người bỏ ngang và lý do. Nếu có thể, lưu lại các bản luận đã gửi, xoá thông tin nhận diện, để người khác đọc và tự đánh giá xem bản luận có đủ cụ thể hay không. Một biên bản đầy đủ có giá trị hơn một kết luận gọn.
Cuối cùng, nên nói chuyện với người tham gia sau khi công bố. Nhiều người sẽ ngạc nhiên khi biết mình đã chọn bản của người khác và thấy nó "đúng". Đó là lúc tốt để giải thích rằng điều này xảy ra với rất nhiều người, không phải vì họ cả tin, mà vì cách não người đọc những mô tả về bản thân.
Câu hỏi thường gặp
Có thể làm phép thử đối chứng một mình không?
Khó, vì cần người khác viết bản luận và giữ bảng đáp án. Một người có thể nhờ bạn lập hai lá số, một của mình và một của người khác cùng giới, cùng lứa, rồi nhờ người thứ ba viết luận mà không biết lá số nào của ai. Một lần như vậy chỉ là trải nghiệm, chưa thành kết quả.
Vì sao bỏ hết tên sao trong bản luận gửi người tham gia?
Vì người từng xem lá số của mình có thể nhớ tên vài sao ở cung Mệnh và nhận ra bản thật nhờ tên sao, không nhờ nội dung. Phép thử muốn hỏi nội dung có đúng với người đó không, nên mọi dấu nhận diện khác phải được bỏ.
Nếu người tham gia thấy cả hai bản đều đúng thì chọn thế nào?
Vẫn phải chọn bản đúng hơn, dù chênh ít, và ghi mức tự tin thấp. Bắt buộc chọn giữ cho phép tính xác suất đúng. Việc nhiều người thấy cả hai bản đều đúng cũng là một thông tin đáng ghi vào biên bản.
Người luận có được biết đây là phép thử không?
Nên biết và đồng ý tham gia. Giấu người luận là thiếu tôn trọng, và cũng không cần thiết vì người luận không biết lá số nào của ai. Biết đây là phép thử, người luận thường cố viết cụ thể hơn, điều này có lợi cho chất lượng phép thử.
Kết quả mức một nửa có chứng minh tử vi sai không?
Không. Nó chỉ cho thấy trong điều kiện này, người tham gia không phân biệt được hai bản. Có thể do lời luận không mang thông tin riêng, có thể do bản luận viết chưa đủ cụ thể, có thể do cỡ mẫu nhỏ. Cần nhiều phép thử khác nhau mới nói được nhiều hơn.
Có nên làm phép thử này với trẻ em không?
Không nên. Lời luận về tính cách, tương lai có thể ảnh hưởng tới cách trẻ nhìn bản thân. Phép thử chỉ nên làm với người trưởng thành tự nguyện, hiểu mục đích, và nội dung luận tránh những chủ đề dễ gây tổn thương như sức khoẻ, hôn nhân.