Thống kê lá số theo nhóm nghề là gom ngày giờ sinh của nhiều người cùng một nghề, lập lá số, rồi xem một đặc điểm nào đó trên lá số có xuất hiện nhiều hơn mức kỳ vọng hay không; phần khó nhất là xác định "mức kỳ vọng", tức đường nền, cho đúng. Nếu lấy đường nền sai, rất dễ "phát hiện" ra quy luật không có thật.
Kiểu nghiên cứu này gọi là hồi cứu: dùng dữ liệu đã có sẵn, không phải đợi sự việc xảy ra. Nó hấp dẫn vì nhìn có vẻ khách quan và có số liệu. Bài này đi qua các bước và các bẫy, để người đọc tự đánh giá được những bài "thống kê lá số" bắt gặp trên mạng. Như mọi bài trên site, cần giữ rõ: lá số được lập đúng quy tắc mới chỉ là điều kiện để đặt câu hỏi, không phải bằng chứng cho lời đoán.
Ý tưởng và một tiền lệ bên chiêm tinh
Ý tưởng cơ bản rất dễ hiểu: nếu lá số liên quan tới nghề, thì trong một nhóm đông người cùng nghề, một vài đặc điểm của lá số sẽ xuất hiện thường xuyên hơn so với dân số chung. Chẳng hạn, nếu một nhóm sao ở cung Quan Lộc được sách mô tả gắn với nghề giáo, thì trong một nghìn giáo viên, nhóm sao ấy phải xuất hiện nhiều hơn ở một nghìn người bất kỳ cùng thời.
Bên chiêm tinh phương Tây đã có những nghiên cứu kiểu này từ giữa thế kỷ XX, nổi tiếng nhất là công trình của nhà nghiên cứu người Pháp Michel Gauquelin về vị trí hành tinh lúc sinh của các vận động viên, và cuộc tranh luận dài về việc lặp lại kết quả đó. Ở đây chỉ nhắc như ví dụ về phương pháp: chính cuộc tranh luận ấy cho thấy mọi chi tiết của đường nền và cách chọn mẫu đều có thể quyết định kết quả.
Với tử vi đẩu số, chưa thấy công trình hồi cứu nào được công bố rộng rãi mà đủ chắc để dẫn ở đây. Bài vì vậy chỉ bàn cách làm, không bàn kết quả.
Bẫy đường nền thứ nhất: sinh không đều theo mùa và theo giờ
Số ca sinh dao động theo tháng. Ở nhiều nước, số trẻ sinh ra không chia đều cho mười hai tháng, do mùa cưới, phong tục chọn năm, chọn tháng sinh con, nghỉ lễ. Ở Việt Nam, nhiều gia đình còn chọn năm sinh theo con giáp. Nếu một sao an theo tháng hay theo năm, phân bố của nó trong dân số đã lệch sẵn trước khi bàn tới nghề.
Giờ sinh không chia đều cho mười hai canh. Sinh mổ chủ động thường được xếp vào giờ làm việc ban ngày, nên các canh giờ ban ngày có nhiều ca sinh hơn ở những thời kỳ và nơi sinh mổ phổ biến. Mọi sao an theo giờ, kể cả vị trí cung Mệnh, vì thế cũng lệch theo.
Đường nền đều trên lý thuyết là sai. Lấy "một phần mười hai" làm mức kỳ vọng cho mọi đặc điểm theo cung là bỏ qua hai điều trên. Đường nền đúng phải là phân bố của đặc điểm đó trong một nhóm đối chứng cùng thời, cùng vùng, lập lá số theo cùng quy ước.
Bẫy thứ hai: giờ sinh ghi tròn và giờ sinh sai
Giờ sinh hay được ghi tròn. Trong hồ sơ cũ, giờ sinh thường được ghi tròn tới giờ chẵn hoặc nửa giờ. Trong cách chia thông dụng, mốc chuyển canh giờ nằm ở các giờ lẻ, nên một nửa số giờ tròn rơi đúng vào mốc chuyển canh. Ghi tròn vì vậy có thể đẩy một số ca sang canh bên cạnh, theo hướng có hệ thống chứ không ngẫu nhiên.
Giờ theo lời kể tụ vào vài mốc quen. Khi giờ sinh đến từ trí nhớ, nó hay tụ vào những mốc như "gà gáy", "giữa trưa", "chập tối". Những mốc này dồn ca vào một số canh giờ, tạo ra đỉnh giả.
Sai số khác nhau giữa các nhóm. Nếu nhóm nghề lấy giờ sinh từ hồ sơ còn nhóm đối chứng lấy từ lời kể, hai nhóm có kiểu sai khác nhau. Khác biệt tìm được có thể chỉ đến từ cách ghi giờ. Hai nhóm phải lấy dữ liệu từ cùng loại nguồn.
Bẫy đường nền khác: thế hệ và năm sinh
Nghề nghiệp gắn chặt với thời kỳ. Có nghề chỉ mới xuất hiện vài chục năm, nên người làm nghề đó tập trung ở những lứa tuổi trẻ; có nghề đang thu hẹp, người làm chủ yếu là lứa lớn tuổi. Nếu nhóm nghề sinh trong một khoảng năm hẹp còn nhóm đối chứng trải rộng nhiều thập kỷ, mọi sao an theo can chi năm sinh, như Lộc Tồn, Kình Dương, Đà La, Thiên Khôi, Thiên Việt hay tứ hoá, sẽ phân bố khác nhau giữa hai nhóm chỉ vì năm sinh khác nhau.
Cách xử lý là ghép theo năm sinh: mỗi người trong nhóm nghề được so với những người đối chứng sinh cùng năm, hoặc ít nhất cùng khoảng vài năm. Khi đó, khác biệt về sao an theo năm không còn đến từ cơ cấu tuổi.
Năm con giáp còn có một lớp nữa: ở nhiều nơi, các gia đình chọn sinh con vào năm được xem là đẹp và tránh năm bị xem là kém. Số trẻ sinh ra trong một năm vì thế có thể cao hoặc thấp bất thường, và nhóm sinh năm đó có thể khác về hoàn cảnh gia đình. Những khác biệt này có thật, nhưng chúng đến từ hành vi chọn năm sinh của cha mẹ, không đến từ lá số.
Cỡ mẫu và độ nhạy của nghiên cứu hồi cứu
Một đặc điểm theo cung chỉ xuất hiện ở khoảng một phần mười hai số người trong dân số. Với một nhóm nghề một trăm người, kỳ vọng chỉ khoảng tám người có đặc điểm đó, và con số thực tế dao động khá mạnh do may, có thể năm, có thể mười hai. Muốn phân biệt được một chênh lệch vừa phải với dao động ngẫu nhiên, cần nhóm nghề hàng trăm tới hàng nghìn người, và nhóm đối chứng lớn hơn nữa.
Đây là lý do nghiên cứu hồi cứu nghiêm túc rất tốn công, và cũng là lý do những bài "thống kê" vài chục lá số trên mạng không nói được gì về quy luật. Một nhóm ba mươi người mà có sáu người cùng một đặc điểm nghe có vẻ là gấp đôi kỳ vọng, nhưng với kỳ vọng chỉ khoảng hai người rưỡi, một đặc điểm cho trước đạt sáu người do may vẫn xảy ra khoảng ba, bốn lần trên một trăm. Nếu xét vài chục đặc điểm cùng lúc, rất dễ có ít nhất một đặc điểm "nổi lên" như thế.
Trước khi bắt đầu, nên ước lượng cỡ mẫu cần thiết cho khác biệt mình quan tâm. Nếu không gom đủ người, ghi thẳng rằng nghiên cứu chỉ có thể phát hiện khác biệt rất lớn, và kết quả không thấy gì không có nghĩa là không có gì.
Trình tự một nghiên cứu hồi cứu làm cẩn thận
Dưới đây là khung tối thiểu. Mỗi bước đều phải được viết ra trước khi lập lá số cho bất kỳ ai.
- Chọn một giả thuyết cụ thể từ sách: đặc điểm nào, ở cung nào, gắn với nghề nào. Chỉ một hoặc vài giả thuyết, không dò rộng.
- Định nghĩa nhóm nghề chặt: ai được tính là người làm nghề đó, trong bao lâu, căn cứ vào đâu.
- Chọn nhóm đối chứng cùng thời kỳ sinh, cùng vùng, cùng loại nguồn dữ liệu giờ sinh, không làm nghề đó.
- Chốt quy ước lập lá số: phái, bảng an sao, cách tính ranh giới canh giờ, xử lý tháng nhuận.
- Lập lá số cho cả hai nhóm bằng cùng một quy trình, tốt nhất là người lập không biết ai thuộc nhóm nào.
- Đếm đặc điểm đã chọn trong hai nhóm, so bằng phép thử thống kê đã định.
- Báo cáo cả kết quả không có khác biệt, kèm toàn bộ quy ước và số người bị loại.
Bước năm thường bị coi nhẹ, nhưng nếu người lập lá số biết ai là giáo viên, những quyết định nhỏ như xử lý giờ sát ranh có thể vô tình nghiêng theo giả thuyết.
Bẫy thứ ba: chọn mẫu và dò rộng
Mẫu "người thành đạt trong nghề" là kiểu mẫu hay gặp nhất và cũng dễ sai nhất. Ai quyết định ai là thành đạt? Nếu người gom dữ liệu chọn những người họ biết, hoặc chọn từ danh sách có sẵn của một tổ chức, mẫu có thể lệch theo tuổi, vùng, thời kỳ, mà những yếu tố này lại liên quan tới năm, tháng sinh. Mẫu phải được định nghĩa bằng tiêu chí khách quan đặt trước.
Bẫy dò rộng thì quen thuộc: xét mười bốn chính tinh ở mười hai cung, thêm phụ tinh, thêm tứ hoá, rồi chỉ báo cáo vài tổ hợp có khác biệt. Với hàng trăm phép so, việc có vài tổ hợp "nổi lên" do may là gần như chắc chắn. Kết quả dò rộng chỉ được coi là gợi ý cho một nghiên cứu mới, trên dữ liệu mới, với giả thuyết đã chốt.
Một dấu hiệu nhận ra bài thống kê dò rộng: bài báo cáo một tổ hợp rất cụ thể, ví dụ một chính tinh đi cùng một phụ tinh ở một cung, mà không nói đã xét bao nhiêu tổ hợp khác. Không biết mẫu số thì không đánh giá được tử số.
Đọc nhanh một bài "thống kê lá số" trên mạng
Bảng dưới gom các câu hỏi cần đặt cho một bài thống kê lá số trước khi tin vào con số.
| Câu hỏi | Câu trả lời đáng tin | Dấu hiệu đáng ngờ |
|---|---|---|
| Đường nền lấy từ đâu? | Nhóm đối chứng cùng thời, cùng vùng | Mặc định chia đều một phần mười hai |
| Giờ sinh lấy từ đâu? | Hồ sơ, cùng loại nguồn cho cả hai nhóm | Không nói, hoặc trộn lời kể với hồ sơ |
| Mẫu chọn thế nào? | Tiêu chí khách quan đặt trước | "Những người nổi bật mà tác giả biết" |
| Đã xét bao nhiêu tổ hợp? | Nêu rõ, có giả thuyết chốt trước | Chỉ nêu tổ hợp có kết quả đẹp |
| Có lặp lại không? | Có thử lại trên dữ liệu khác | Một lần duy nhất |
| Quy ước lập lá số? | Nêu phái, bảng, cách xử lý giờ ranh | Không nhắc |
Thiếu một hai dòng chưa hẳn là bài sai, nhưng thiếu phần lớn thì con số trong bài chưa đủ để kết luận theo hướng nào.
Câu hỏi thường gặp
Có thể làm thống kê lá số với vài chục người không?
Làm được để tập phương pháp, nhưng vài chục người quá ít để phát hiện khác biệt nào trừ khi khác biệt rất lớn. Với đặc điểm theo cung, mỗi cung chỉ có vài người, nên chênh lệch do may rất lớn. Kết quả nên ghi là nghiên cứu thử.
Vì sao không lấy phân bố đều làm đường nền cho tiện?
Vì số ca sinh không đều theo tháng, theo năm con giáp và theo giờ trong ngày, nhất là khi sinh mổ chủ động phổ biến. Phân bố đều không phản ánh dân số thật, nên so với nó sẽ tạo ra khác biệt giả. Đường nền phải đo từ nhóm đối chứng.
Dữ liệu ngày giờ sinh của người khác có được dùng tự do không?
Không. Ngày giờ sinh là dữ liệu cá nhân. Gom dữ liệu cần sự đồng ý của người đó, giải thích mục đích, giữ kín danh tính và chỉ dùng đúng mục đích. Không lấy dữ liệu từ hồ sơ hay danh sách khi không được phép.
Nếu tìm thấy khác biệt rõ thì có kết luận lá số quyết định nghề không?
Chưa. Khác biệt có thể đến từ mùa sinh, năm sinh, cách ghi giờ, cách chọn mẫu. Cần loại lần lượt các khả năng đó, rồi lặp lại trên dữ liệu khác. Ngay cả khi lặp lại được, mối liên quan thống kê vẫn chưa nói được lá số "quyết định" điều gì.
Có nên dùng dữ liệu của người nổi tiếng vì dễ tìm không?
Không nên làm nguồn chính. Ngày giờ sinh của người nổi tiếng thường thiếu nguồn, có khi được suy ngược từ đời họ, và nhóm người nổi tiếng là mẫu đã được chọn lọc mạnh. Những điều này làm kết quả rất khó đọc.