Thử nghiệm mù với lá số tử vi là cách kiểm xem người đọc lá số có nhận ra đúng chủ nhân của lá số hay không khi họ hoàn toàn không biết người đó là ai. Người đọc nhận vài lá số và vài bản mô tả đời người đã bị che tên, rồi ghép cặp. Nếu tỉ lệ ghép đúng cao hơn hẳn mức đoán bừa, lá số có mang thông tin; nếu ngang mức đoán bừa, thử nghiệm không tìm thấy điều đó.
Điểm khó không nằm ở ý tưởng mà ở từng khâu nhỏ: chỉ cần một chi tiết lọt qua, chẳng hạn người đọc lá số đoán được tuổi từ bản mô tả, là kết quả mất giá trị. Bài này đi qua các khâu theo thứ tự, ở mức một nhóm nhỏ có thể tự làm. Cần nói trước một điều: tử vi hiện chưa có bằng chứng được công nhận về giá trị dự đoán, và lập lá số đúng tới từng sao cũng không biến lời đoán thành có bằng chứng. Thử nghiệm mù là một trong số ít cách đặt câu hỏi đó cho công bằng với cả hai phía.
"Mù" nghĩa là che cái gì, che với ai
Trong ngôn ngữ phương pháp, "mù" là việc chủ động giấu một thông tin khỏi một người tham gia để thông tin ấy không thể ảnh hưởng tới phán đoán của họ. Với lá số tử vi, thứ cần giấu là mối liên hệ giữa lá số và người thật. Người đọc lá số không được biết lá số nào thuộc về ai, không được gặp, không được nghe giọng, không được thấy ảnh, không được biết nghề, tuổi, quê quán ngoài những gì đề bài cố ý cho.
Có hai mức che. Mù đơn là chỉ người đọc lá số không biết đáp án. Mù đôi là cả người đưa tài liệu cho người đọc cũng không biết đáp án, vì người đưa tài liệu vẫn có thể vô tình gợi ý bằng nét mặt, bằng cách sắp tài liệu, bằng một câu nói lỡ miệng. Với một thử nghiệm nhỏ trong nhóm bạn, mù đôi làm được khá dễ: một người giữ đáp án trong phong bì dán kín và không có mặt khi người đọc làm bài.
Một điểm hay bị quên: người viết bản mô tả đời người cũng phải mù với lá số. Nếu người viết mô tả đã xem lá số của mình trước đó, họ có thể vô tình chọn những chi tiết khớp với lời luận quen thuộc. Thứ tự đúng là thu mô tả trước, lập lá số sau, và người tham gia không xem lá số của chính mình cho tới khi thử nghiệm kết thúc.
Các khâu của một thử nghiệm ghép cặp mù
Dạng thử nghiệm dễ làm và dễ chấm nhất là ghép cặp: mỗi lượt người đọc nhận một lá số và vài bản mô tả, chọn bản thuộc về chủ lá số. Dưới đây là trình tự cho một nhóm nhỏ, mỗi khâu kèm lý do.
- Viết giao ước trước. Người đọc lá số và người tổ chức cùng thống nhất bằng văn bản: mỗi lượt có mấy lựa chọn, đúng bao nhiêu lượt thì coi là "hơn đoán bừa", quy ước lập lá số theo bảng nào. Viết trước để không ai sửa luật sau khi thấy kết quả.
- Thu dữ liệu sinh có kiểm. Chỉ nhận người có giờ sinh ghi trên giấy tờ, không nhận giờ "mẹ nhớ khoảng sáng sớm". Dữ liệu vào sai thì người đọc lá số có lý do chính đáng để không công nhận kết quả.
- Thu bản mô tả theo một khuôn. Mọi người trả lời cùng một bộ câu hỏi về những việc đã xảy ra, độ dài như nhau, bỏ hết chi tiết lộ tuổi, giới, quê.
- Lập lá số theo quy ước người đọc chọn. Người đọc được chọn phái, bảng an sao, cách tính giờ. Ghi quy ước lên từng lá số.
- Xáo trộn và đánh mã. Một người không tham gia đọc gán mã ngẫu nhiên cho lá số và mô tả, ghi bảng đáp án rồi niêm phong.
- Cho người đọc làm bài. Không giới hạn kỹ thuật luận giải, chỉ giới hạn thông tin. Người đọc ghi lựa chọn và mức tự tin cho từng lượt.
- Mở niêm phong, chấm theo giao ước. Đếm số lượt đúng, so với mức đoán bừa đã tính từ trước, không thêm phép tính mới sau khi biết kết quả.
Bảy khâu nghe nhiều nhưng một nhóm năm, sáu người làm trong một buổi tối là xong, phần tốn công nhất là khâu thu mô tả cho sạch chi tiết lộ thông tin.
Những lỗ rò làm thử nghiệm mất giá trị
Mô tả lộ tuổi. Một câu như "đi làm từ năm mười tám tuổi, nay đã có cháu nội" cho biết khá chính xác lứa tuổi, mà tuổi lại suy được từ can chi năm trên lá số. Khi đó người đọc ghép đúng nhờ số học chứ không nhờ luận giải. Mọi mốc thời gian phải đổi sang dạng tương đối hoặc bỏ.
Mô tả lộ giới tính. Lá số ghi rõ nam hay nữ, âm nam hay dương nữ. Nếu bản mô tả có chi tiết như "sau khi sinh con thứ hai" kèm cách xưng hô, người đọc lọc được một nửa lựa chọn mà chẳng cần nhìn sao. Cách xử lý đơn giản nhất là mỗi lượt chỉ đặt các mô tả cùng giới.
Người tổ chức quen người tham gia. Người đọc lá số có thể quen một vài người trong nhóm và nhận ra văn phong của họ trong bản mô tả. Thuê một người ngoài chép lại mô tả bằng giọng trung tính là cách bịt lỗ này.
Phản hồi giữa chừng. Nếu sau mỗi lượt người đọc được báo đúng hay sai, họ sẽ điều chỉnh chiến lược theo phép loại trừ ở các lượt sau. Chỉ công bố kết quả khi đã làm xong hết các lượt.
Sửa luật sau khi thấy kết quả. Kết quả kém, người ta dễ muốn "bỏ hai lượt vì giờ sinh không chắc". Lượt nào loại phải được quyết trước khi mở niêm phong, theo tiêu chí đã viết.
Mức đoán bừa theo số lựa chọn mỗi lượt
Để biết "hơn đoán bừa" là bao nhiêu, phải tính trước mức trúng do may. Bảng dưới là phép tính xác suất thuần tuý cho một thử nghiệm mười lượt, không phải kết quả của nghiên cứu nào.
| Số lựa chọn mỗi lượt | Xác suất trúng một lượt nếu đoán bừa | Số lượt trúng trung bình trên 10 lượt | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 2 lựa chọn | 1/2 | 5 | Rất dễ "may mắn", cần nhiều lượt mới phân biệt được |
| 3 lựa chọn | 1/3 | khoảng 3,3 | Dạng phổ biến, cân bằng giữa công sức và độ nhạy |
| 4 lựa chọn | 1/4 | 2,5 | Bản mô tả phải đủ khác nhau để người đọc không bị rối |
| 5 lựa chọn | 1/5 | 2 | Nặng việc cho người đọc, dễ mỏi ở các lượt cuối |
Với ba lựa chọn mỗi lượt, đoán bừa mười lượt mà trúng từ bảy lượt trở lên có xác suất khoảng hai phần trăm. Con số này cho thấy một ngưỡng hợp lý để ghi vào giao ước: thấp hơn thì kết quả còn nằm trong vùng may rủi.
Công bằng với người đọc lá số
Một thử nghiệm chỉ có ý nghĩa nếu người đọc lá số đồng ý rằng điều kiện là công bằng. Vì vậy người đọc nên được tự chọn quy ước lập lá số, được nói trước loại mô tả nào giúp họ nhất, được thử vài lượt làm quen trước khi vào lượt tính điểm. Nếu người đọc cho rằng tử vi chỉ nói được về xu hướng chứ không về sự việc cụ thể, bản mô tả nên viết về xu hướng.
Công bằng cũng có nghĩa là không đặt bẫy. Không trộn lá số của người không tồn tại, không cố tình chọn những người có đời sống quá giống nhau để làm khó, không đổi giao ước giữa chừng. Mục đích là đặt một câu hỏi mà cả hai phía đều chấp nhận câu trả lời, chứ không phải chứng minh ai thua.
Nên mời chính người đọc lá số góp ý vào bộ câu hỏi dùng để thu mô tả. Họ biết lời luận của mình thường nói về mảng nào của đời người, như công việc, học hành, quan hệ gia đình, cách xử sự trước áp lực. Bộ câu hỏi bám đúng những mảng đó thì khi kết quả không đạt, không ai còn lý do cho rằng mô tả đã hỏi sai chỗ. Đổi lại, người đọc cũng cam kết trước rằng sẽ chấp nhận kết quả với bộ câu hỏi họ đã duyệt.
Ở giới nghiên cứu, dạng thử nghiệm ghép cặp mù đã được dùng với chiêm tinh phương Tây; với tử vi đẩu số, chưa thấy một công trình nào được công bố rộng rãi mà đủ chắc để dẫn ở đây. Vì vậy thử nghiệm của một nhóm nhỏ không thay được nghiên cứu bài bản, nhưng nó giúp người tham gia hiểu vì sao cảm giác "đọc lá số thấy đúng" khác với bằng chứng.
Đọc kết quả mà không phóng đại
Kết quả của một nhóm nhỏ chỉ nói về đúng nhóm đó, đúng người đọc đó, đúng quy ước đó. Nếu người đọc trúng sáu trên mười lượt ba lựa chọn, đó là kết quả đáng chú ý nhưng vẫn nằm trong vùng mà may rủi tạo ra được khá thường xuyên, khoảng tám phần trăm. Nếu trúng ba lượt, đó cũng không phải bằng chứng rằng tử vi "sai hoàn toàn", chỉ là thử nghiệm này không tìm thấy khả năng ghép cặp.
Bước nên làm tiếp theo khi có kết quả đáng chú ý là lặp lại với bộ người mới và người đọc khác, theo đúng giao ước cũ. Một kết quả chỉ xuất hiện một lần thì chưa đủ để tin; kết quả lặp lại được trong điều kiện chặt mới bắt đầu có trọng lượng.
Ghi chép đầy đủ cũng quan trọng như chính kết quả: giao ước, quy ước lập lá số, số người, số lượt bị loại và lý do. Người khác đọc biên bản phải tự kiểm lại được từng bước. Đây cũng là cách tách bạch hai câu hỏi mà site này luôn giữ riêng: lá số có được lập đúng theo quy ước hay không là chuyện tính toán; lá số có nói đúng về người hay không là chuyện phải kiểm bằng thử nghiệm.
Câu hỏi thường gặp
Một thử nghiệm mù trong nhóm bạn có thể kết luận tử vi đúng hay sai không?
Không. Nhóm nhỏ chỉ cho biết người đọc lá số cụ thể đó, với bộ người và quy ước cụ thể đó, ghép cặp có hơn mức đoán bừa hay không. Muốn nói về tử vi nói chung cần nhiều thử nghiệm lặp lại, nhiều người đọc khác nhau và cỡ mẫu lớn hơn nhiều.
Có nên cho người đọc lá số gặp mặt người tham gia để công bằng hơn không?
Không nên. Gặp mặt mở ra hàng loạt kênh thông tin ngoài lá số như tuổi, giọng nói, dáng đi, cách ăn mặc. Khi đó dù ghép đúng cũng không biết đúng nhờ lá số hay nhờ quan sát. Nếu người đọc cần thêm thông tin, hãy đưa nó vào bản mô tả viết, cho mọi người như nhau.
Làm sao xử lý người không biết chắc giờ sinh?
Loại họ khỏi thử nghiệm ngay từ đầu, trước khi lập lá số. Nếu giữ lại rồi loại sau khi thấy kết quả, việc loại có thể bị chi phối bởi chuyện lượt đó đúng hay sai. Giờ sinh không chắc cũng cho người đọc lý do chính đáng để không công nhận kết quả.
Mức tự tin người đọc ghi ở mỗi lượt dùng để làm gì?
Nó cho phép xem người đọc có biết lúc nào mình đúng hay không. Nếu các lượt tự tin cao lại trúng nhiều hơn các lượt tự tin thấp, đó là thông tin thêm đáng ghi lại. Nếu tự tin cao mà trúng không hơn, cảm giác chắc chắn không đi kèm khả năng ghép thật.
Có cần nhờ người ngoài giữ bảng đáp án không?
Nên có. Người giữ đáp án không được tham gia đọc lá số và không có mặt khi người đọc làm bài. Bảng đáp án niêm phong trong phong bì, ký tên ở mép dán, chỉ mở khi mọi lượt đã xong. Việc này nghe rườm rà nhưng loại được nghi ngờ về gợi ý vô tình.
Thử nghiệm này có làm tổn thương người tin tử vi không?
Có thể, nếu được tổ chức với ý muốn bắt bẻ. Khi người đọc lá số tự nguyện tham gia, được chọn điều kiện và được tôn trọng trong cách công bố kết quả, thử nghiệm trở thành một buổi tìm hiểu chung. Không nên đem kết quả ra để chế giễu ai.