Nhiều gia đình còn giữ một cuốn sổ tử vi do ông, bà hay một người họ hàng chép tay: vài chục trang giấy ngả màu, có bảng an sao, có câu quyết, có khi kèm lá số của người trong nhà. Với người muốn hiểu tử vi kỹ, cuốn sổ là một nguồn quy tắc thật, cho biết người đi trước đã học và dùng theo bản nào. Với cả gia đình, nó là một tư liệu ký ức.
Bài này hướng dẫn giữ cuốn sổ không hư thêm, chụp lưu đúng cách, phân loại nội dung, rồi đối chiếu phần quy tắc với sách in để biết sổ theo nguồn nào. Đây là việc gìn giữ và kiểm tư liệu; một quy tắc trong sổ trùng hay khác sách in đều không cho biết lời luận theo quy tắc đó có đúng với đời hay không.
Việc đầu tiên: đừng làm hư thêm
Giấy cũ, nhất là giấy dó và giấy công nghiệp thời trước, rất dễ rách ở nếp gấp và gáy. Trước khi đọc kỹ, làm mấy việc sau.
- Rửa tay, lau khô, không dùng kem tay. Dầu và mồ hôi ngấm vào giấy cũ để lại vết khó xoá.
- Đặt sổ trên mặt phẳng sạch, lót một tấm vải mềm. Không mở sổ phẳng ra một trăm tám mươi độ nếu gáy đã giòn; đỡ hai bên bằng khăn gấp để sổ mở vừa phải.
- Không bóc trang dính. Trang dính nhau vì ẩm hay vì hồ lâu năm; bóc là rách. Để nguyên, ghi lại vị trí, hỏi người làm nghề bảo quản giấy nếu thật cần.
- Không dán băng keo, không ép plastic. Băng keo và màng nhựa làm hỏng giấy lâu dài, khó gỡ.
- Không viết thêm vào sổ, kể cả bằng bút chì. Ghi chú của bạn để ở sổ riêng hoặc tờ rời kẹp bên ngoài.
- Cất ở nơi khô, tối, thoáng. Tránh nắng trực tiếp, tránh góc tường ẩm, tránh để sát nền nhà. Một hộp giấy cứng có lót giấy mềm là đủ cho gia đình.
Những việc trên không đòi hỏi kỹ thuật gì; chủ yếu là kiềm chế ý muốn "sửa cho đẹp". Một cuốn sổ cũ nguyên trạng có giá trị tư liệu hơn một cuốn bị dán, cắt, đánh dấu lung tung.
Chụp lưu toàn bộ trước khi đọc kỹ
Bản chụp giúp bạn đọc, phóng to, chia sẻ mà không cần lật sổ gốc nhiều lần.
- Chọn chỗ có ánh sáng tự nhiên đều, không nắng chiếu thẳng. Không dùng đèn flash, vì ánh sáng gắt làm loá mực và có hại cho giấy.
- Đặt điện thoại hoặc máy ảnh song song với trang giấy, tốt nhất là gác lên một giá cố định để mọi trang cùng góc.
- Chụp cả bìa trước, bìa sau, gáy, rồi từng trang theo thứ tự. Mỗi trang chụp một ảnh toàn trang, trang có bảng thì chụp thêm ảnh cận từng phần.
- Đặt tên tệp theo số thứ tự trang, giữ ảnh gốc không chỉnh sửa. Nếu cần chỉnh cho dễ đọc, lưu thành bản riêng.
- Sao lưu ảnh ở ít nhất hai nơi khác nhau. Ghi một tệp mô tả: sổ của ai giữ, lấy từ đâu, chụp ngày nào, ai chụp.
Từ lúc này, bạn làm việc trên ảnh. Sổ gốc chỉ mở lại khi cần nhìn một chi tiết mà ảnh không rõ.
Phân loại nội dung trong sổ
Sổ tử vi chép tay thường trộn nhiều loại nội dung. Phân loại trước giúp biết phần nào dùng để đối chiếu quy tắc, phần nào là tư liệu riêng.
| Loại nội dung | Dấu hiệu nhận ra | Dùng vào việc gì | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Bảng và câu quyết an sao | Bảng ô vuông, cột can chi, câu ngắn có vần | Đối chiếu với sách in để biết nguồn | Phần có giá trị kiểm nhất |
| Lời giải, cách luận | Đoạn văn dài, câu phú, nhận xét | Tư liệu về cách người xưa đọc lá số | Đọc như tư liệu, không như lời phán |
| Lá số của người trong nhà | Hình mười hai ô, có tên hoặc năm sinh | Ký ức gia đình | Thông tin riêng tư, không công bố |
| Lịch, bảng đổi ngày | Bảng năm, tháng, ngày | Kiểm cách tính lịch thời đó | Đối chiếu với lịch hiện hành trước khi dùng |
| Ghi chép khác | Thuốc, việc nhà, công nợ | Tư liệu gia đình | Không liên quan tử vi, vẫn nên giữ |
Đặc biệt với lá số của người thân: đó là thông tin cá nhân của người trong nhà, kể cả người đã khuất. Không đăng lên mạng, không đưa cho người lạ "xem giùm". Nếu cần chia sẻ phần quy tắc để hỏi ý kiến, hãy che hoặc cắt bỏ phần lá số.
Với phần lịch và bảng đổi ngày, đừng dùng thẳng để lập lá số mới. Lịch chép tay có thể theo một bản lịch khác lịch hiện hành, hoặc chép nhầm một tháng đủ thành tháng thiếu. Coi đó là tư liệu cho biết người xưa dùng lịch nào; còn khi lập lá số, đổi ngày bằng nguồn lịch hiện hành rồi đối chiếu thêm một nguồn độc lập.
Đọc chữ trong sổ: chữ Hán, chữ Nôm hay quốc ngữ
Tuỳ thời điểm và người chép, sổ có thể viết bằng chữ Hán, có thể xen chữ Nôm, có thể hoàn toàn bằng quốc ngữ, hoặc trộn cả ba. Sổ chép bằng quốc ngữ đọc dễ nhất, nhưng hay viết tắt tên sao và bỏ dấu, phải đối chiếu với bảng tên sao để hiểu đúng.
Phần chữ Hán và chữ Nôm cần người đọc được. Khi nhờ người, hãy đưa ảnh cận của đúng đoạn cần đọc và hỏi cụ thể. Nếu dùng công cụ nhận dạng chữ để đọc thử, nhớ rằng chữ viết tay khó nhận dạng hơn chữ in rất nhiều, và các cặp chữ gần giống nhau như Kỷ – Tỵ, Mậu – Tuất là chỗ công cụ hay sai nhất.
Khi phiên âm, chép ra một sổ riêng, giữ nguyên bố cục của trang gốc: dòng nào ra dòng đó, ô nào ra ô đó. Chỗ không đọc được thì để trống và đánh dấu, đừng đoán. Một bản phiên âm có mười chỗ đánh dấu "chưa đọc được" trung thực hơn một bản phiên âm trôi chảy mà có ba chỗ đoán sai.
Đối chiếu phần quy tắc với sách in
Sau khi phiên âm các bảng an sao, bạn có thể đối chiếu từng bảng với sách in. Làm như đối chiếu bản dịch với bản gốc: đặt hai bảng cạnh nhau, so từng ô, tô màu ô lệch, rồi phân loại. Với sổ chép tay, có thêm một khả năng: người chép đã học từ một nguồn không còn in nữa, hoặc từ thầy truyền miệng.
Nếu sổ khớp hoàn toàn với một cuốn sách in quen thuộc, nhiều khả năng người chép đã chép từ cuốn đó hoặc từ một nguồn cùng gốc. Nếu sổ lệch ở những ô mà các sách vẫn ghi khác nhau, như Khôi Việt can Canh hay Tứ Hoá vài can, bạn biết người chép đã theo dị bản nào. Nếu sổ lệch ở những ô mà mọi sách đều ghi giống nhau, khả năng cao là lỗi chép.
Kết quả đối chiếu là một dòng mô tả cho mỗi bảng: "bảng này khớp sách in nào", "lệch ô nào, thuộc loại gì". Ghi các dòng này vào một tờ kẹp ngoài sổ. Người trong nhà sau này đọc lại sẽ hiểu cuốn sổ có giá trị gì, không phải đoán.
Giá trị của cuốn sổ nằm ở đâu
Giá trị của một cuốn sổ tử vi chép tay không nằm ở chỗ nó "linh" hơn sách in. Nó nằm ở chỗ ghi lại một cách học, một lựa chọn dị bản, một nét chữ, một giai đoạn văn hoá của gia đình. Có những cuốn sổ cho thấy người chép đã sửa bảng nhiều lần, gạch xoá, ghi chú bên lề; đó là dấu vết của một người đã thực sự đối chiếu, không chỉ chép lại.
Với người học lập lá số, sổ chép tay là một nguồn bổ sung để hiểu dị bản đã lưu hành ra sao trong đời sống. Với gia đình, nó là một kỷ vật. Hai giá trị này không mâu thuẫn, và cả hai đều không đòi hỏi tin rằng quy tắc trong sổ đoán đúng tương lai.
Nếu gia đình muốn tặng cuốn sổ cho một thư viện hay cơ sở lưu trữ tư liệu Hán Nôm, hãy giữ bản chụp cho mình trước, và hỏi rõ điều kiện tiếp nhận. Nếu muốn giữ trong nhà, những việc bảo quản ở đầu bài là đủ cho nhiều chục năm nữa.
Lỗi hay gặp khi gia đình xử lý sổ cũ
Chia sổ cho mỗi người một phần. Có nhà xé sổ chia cho các con, mỗi người giữ vài trang làm kỷ niệm. Làm vậy là mất bố cục, mất thứ tự, mất khả năng đối chiếu. Nếu muốn mỗi người có một phần, hãy chia bản chụp, giữ sổ gốc nguyên vẹn ở một nơi.
Phơi sổ ra nắng cho khô. Sổ bị ẩm thì nhiều người mang ra nắng phơi. Nắng gắt làm giấy giòn, mực phai, nếp gấp nứt. Sổ ẩm nên để ở chỗ thoáng gió trong nhà, lót giấy thấm sạch giữa các trang nếu cần, và kiên nhẫn chờ vài ngày.
Đóng lại gáy bằng keo dán. Gáy sổ bung thì thường muốn dán lại cho chắc. Keo dán thông dụng có thể làm ố và giòn giấy về lâu dài, lại khó gỡ khi cần tách trang để chụp. Nếu gáy bung, cứ để các tờ rời trong một bìa kẹp hoặc hộp, đánh số tờ bằng bút chì trên một tờ giấy lót bên ngoài, không viết lên tờ gốc.
Chép lại sạch rồi vứt bản cũ. Có người chép sạch sang sổ mới rồi bỏ sổ cũ vì "rách quá". Bản chép mới dù cẩn thận đến đâu cũng thêm một tầng có thể sai, và mất đi nét chữ, dấu sửa của người chép đầu tiên. Bản cũ cần được giữ, kể cả khi đã có bản chép. Nếu muốn có một bản sạch để đọc hằng ngày, hãy làm bản phiên âm như hướng dẫn ở trên, ghi rõ ở trang đầu rằng đây là bản chép lại từ sổ gốc nào, ai chép, chép năm nào, chỗ nào chưa đọc được. Bản chép có lý lịch như vậy dùng tiện mà không thay thế được cuốn sổ gốc.
Mang sổ đi nhờ người lạ xem để "luận số". Ngoài chuyện lộ thông tin riêng của người thân, việc này đưa sổ ra khỏi nhà, nhiều lần lật giở, dễ hư dễ thất lạc. Nếu cần hỏi về quy tắc trong sổ, mang theo bản chụp phần bảng, giữ sổ gốc ở nhà.
Câu hỏi thường gặp
Sổ tử vi chép tay có đáng tin hơn sách in không?
Không thể nói chung. Sổ chép tay có thể giữ một dị bản ít gặp, cũng có thể chứa lỗi chép. Cách biết là đối chiếu từng bảng với sách in và phân loại từng ô lệch là dị bản hay lỗi.
Trang sổ dính vào nhau thì có nên tự bóc không?
Không nên. Giấy cũ dính do ẩm hoặc hồ rất dễ rách khi bóc. Cứ giữ nguyên, ghi lại vị trí và hỏi người làm nghề bảo quản giấy nếu thật sự cần đọc trang đó.
Có nên đăng ảnh lá số của ông bà trong sổ lên mạng để nhờ người xem không?
Không nên. Đó là thông tin riêng của người trong nhà, kể cả người đã khuất. Nếu cần hỏi về quy tắc, chỉ chia sẻ phần bảng an sao và che phần lá số có tên hay năm sinh.
Sổ viết chữ Hán mà trong nhà không ai đọc được thì làm sao?
Chụp lưu đầy đủ, rồi nhờ người đọc được Hán Nôm đọc từng đoạn cần thiết, kèm câu hỏi cụ thể. Công cụ nhận dạng chữ chỉ nên dùng để đọc thử, vì chữ viết tay rất dễ bị nhận nhầm.
Chụp sổ bằng điện thoại có đủ không?
Đủ cho việc lưu và đọc trong gia đình, nếu chụp ở ánh sáng tự nhiên đều, không flash, máy song song với trang và giữ ảnh gốc không chỉnh sửa. Trang có bảng nên chụp thêm ảnh cận.
Quy tắc trong sổ khớp sách in thì lá số lập theo đó có đúng không?
Khớp sách in chỉ cho biết sổ theo một nguồn đã biết và lá số tính nhất quán. Còn lời luận dựa trên lá số có đúng với đời hay không thì đến nay chưa có bằng chứng thực nghiệm vững.