Với người sinh ở Úc hay New Zealand, ba chỗ cần tra trước khi lập lá số tử vi là: bang nơi sinh có dùng giờ mùa hè không, ngày sinh có rơi vào khoảng tháng Mười đến đầu tháng Tư (mùa hè Nam bán cầu) không, và múi giờ nơi đó có phải loại lệch nửa tiếng không. Chỗ khó là khoảng tháng Mười đến tháng Tư lại trùm lên tháng Chạp, tháng Giêng âm lịch, tức là mùa Tết, đúng lúc người ta hay để ý tuổi, năm và ngày âm lịch nhất.
Bài này đi riêng vào ca hai nước này: từng bang của Úc làm gì với đồng hồ, múi giờ nửa tiếng ở Nam Úc và Lãnh thổ Bắc, New Zealand, ví dụ giả định sinh mồng Một Tết Giáp Thìn ở năm thành phố, và câu hỏi người hay đặt là sinh ở Nam bán cầu có phải "đảo mùa" khi lập lá số không. Bài chỉ bàn dữ liệu đầu vào; lá số lập chuẩn tới đâu cũng không biến lời đoán thành điều đã được kiểm chứng.
Úc có ba múi chính, nhưng năm kiểu đồng hồ
Úc chia làm ba múi giờ chuẩn chính, nhưng vì có bang áp dụng giờ mùa hè, có bang không, nên vào mùa hè Nam bán cầu cả nước có tới năm mức giờ khác nhau. Bảng ghi theo cơ sở dữ liệu múi giờ quốc tế cho những năm gần đây.
| Bang, vùng | Giờ chuẩn | Giờ mùa hè | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| New South Wales (Sydney), Victoria (Melbourne), Lãnh thổ Thủ đô (Canberra), Tasmania | UTC+10 | UTC+11 | Nơi đông người Việt nhất; có giờ mùa hè |
| Queensland (Brisbane) | UTC+10 | Không áp dụng | Không vặn đồng hồ từ năm 1992 |
| Nam Úc (Adelaide) | UTC+9:30 | UTC+10:30 | Múi lệch nửa tiếng, có giờ mùa hè |
| Lãnh thổ Bắc (Darwin) | UTC+9:30 | Không áp dụng | Múi lệch nửa tiếng, không giờ mùa hè |
| Tây Úc (Perth) | UTC+8 | Không áp dụng | Từng thử vài mùa, mùa thử gần nhất kết thúc năm 2009 |
Mốc giờ mùa hè hiện nay ở các bang có áp dụng: theo cơ sở dữ liệu múi giờ quốc tế, từ năm 2008 bắt đầu Chủ nhật đầu tiên của tháng Mười và kết thúc Chủ nhật đầu tiên của tháng Tư năm sau. Trước 2008 mốc khác, và từng bang có năm chọn ngày riêng, nên người sinh trước 2008 vào tháng Ba, tháng Tư hoặc tháng Mười phải tra theo ngày cụ thể.
Queensland và Tây Úc đều từng thử giờ mùa hè vài mùa trong quá khứ. Người sinh ở Brisbane cuối 1989 đến đầu 1992, hay ở Perth trong các mùa thử, không thể suy từ bảng hiện hành.
Múi giờ nửa tiếng: Adelaide và Darwin
Phần lớn thế giới dùng múi giờ tròn giờ, nên người lập lá số quen cộng trừ nguyên tiếng. Adelaide và Darwin ở UTC+9:30, tức là chậm hơn Sydney nửa tiếng vào mùa đông. Mùa hè, Adelaide lên UTC+10:30 còn Darwin giữ nguyên, nên hai thành phố cùng một múi chuẩn lại cách nhau một tiếng đồng hồ.
Múi nửa tiếng làm phép đổi sang giờ Việt Nam ra số phút lẻ: Adelaide mùa đông chênh Việt Nam hai tiếng rưỡi, mùa hè ba tiếng rưỡi. Người quen cộng trừ nguyên giờ rất dễ bỏ mất nửa tiếng này, và nửa tiếng đủ để đẩy một giờ sinh sát ranh sang giờ âm lịch kề bên. Bảng mười hai giờ âm lịch chia mỗi giờ hai tiếng, ranh giới ở các giờ lẻ như 1, 3, 5, 7; sinh lúc 13 giờ 10 ở Adelaide mà quên nửa tiếng là có thể đổi giờ.
Nếu dùng cách "giờ mặt trời nơi sinh", múi nửa tiếng lại có lý do riêng: nó được chọn để giờ đồng hồ gần hơn với mặt trời ở vùng giữa nước Úc. Dù vậy, Adelaide nằm khoảng 138,6 độ kinh đông, nên giờ mặt trời trung bình ở đó vào khoảng UTC+9:14, vẫn chậm hơn đồng hồ mùa đông khoảng mười sáu phút. Lớp chênh này chỉ đáng bận tâm với người sinh sát ranh.
Ví dụ giả định: sinh mồng Một Tết Giáp Thìn lúc 13 giờ 20 ở năm thành phố
Ngày 10 tháng 2 năm 2024 là mồng Một Tết Giáp Thìn theo lịch Việt. Giả sử năm em bé cùng sinh lúc 13 giờ 20 theo đồng hồ địa phương ở năm thành phố (ví dụ giả định, đã tự tính lại theo cơ sở dữ liệu múi giờ quốc tế). Cả năm thành phố khi ấy đều chưa qua nửa đêm so với Việt Nam, nên ngày âm lịch vẫn là mồng Một; chỉ giờ âm lịch thay đổi.
| Nơi sinh | Đồng hồ lúc đó | Giờ chuẩn nơi sinh | Giờ âm lịch theo giờ chuẩn nơi sinh | Giờ Việt Nam | Giờ âm lịch theo giờ Việt Nam |
|---|---|---|---|---|---|
| Melbourne | UTC+11 (giờ mùa hè) | 12:20 | Ngọ | 09:20 | Tỵ |
| Brisbane | UTC+10 (không đổi giờ) | 13:20 | Mùi | 10:20 | Tỵ |
| Adelaide | UTC+10:30 (giờ mùa hè) | 12:20 | Ngọ | 09:50 | Tỵ |
| Perth | UTC+8 (không đổi giờ) | 13:20 | Mùi | 12:20 | Ngọ |
| Auckland | UTC+13 (giờ mùa hè) | 12:20 | Ngọ | 07:20 | Thìn |
Cùng một con số trên đồng hồ, kết quả trải ra bốn giờ âm lịch khác nhau tuỳ thành phố và tuỳ cách quy đổi. Đặc biệt, Melbourne và Brisbane cách nhau chưa tới hai tiếng bay, cùng múi chuẩn UTC+10, mà một nơi ra giờ Ngọ, một nơi ra giờ Mùi, chỉ vì một bang vặn đồng hồ còn bang kia không.
New Zealand: chênh Việt Nam tới sáu tiếng
New Zealand ở UTC+12, mùa hè lên UTC+13. Theo cơ sở dữ liệu múi giờ quốc tế, từ năm 2007 giờ mùa hè ở đây bắt đầu Chủ nhật cuối cùng của tháng Chín và kết thúc Chủ nhật đầu tiên của tháng Tư. Như vậy mùa hè New Zealand bắt đầu sớm hơn Úc khoảng một tuần, và người sinh cuối tháng Chín ở hai nước có thể rơi vào hai tình trạng khác nhau.
Mức chênh năm đến sáu tiếng so với Việt Nam khiến những ca sinh buổi sáng sớm ở New Zealand rất dễ lùi sang ngày hôm trước khi quy về giờ Việt Nam. Sinh lúc 4 giờ sáng giờ mùa hè ở Auckland tương ứng 22 giờ đêm hôm trước ở Việt Nam. Nếu ngày hôm trước là ngày cuối tháng âm lịch, việc chọn cách quy đổi làm đổi luôn cả tháng.
Quần đảo Chatham của New Zealand còn dùng múi lệch 45 phút. Rất ít người Việt sinh ở đó, nhưng nó nhắc một nguyên tắc chung: đừng bao giờ đoán múi giờ theo tên nước, mà tra theo đúng nơi sinh.
Sinh ở Nam bán cầu có phải đảo mùa khi lập lá số không
Câu hỏi này xuất hiện vì ở Nam bán cầu, tháng Giêng âm lịch rơi vào giữa mùa hè chứ không phải đầu mùa xuân. Trong giới học bát tự, có người đặt vấn đề rằng trụ tháng vốn gắn với tiết khí và mùa, nên với người sinh ở Nam bán cầu có nên đổi trụ tháng sang tháng đối diện hay không; đây là một tranh luận, chưa có đồng thuận, và phần lớn sách vẫn dùng nguyên cách tính như Bắc bán cầu.
Với tử vi đẩu số, tháng dùng để an sao là tháng âm lịch tính theo chu kỳ trăng và trung khí, không phải tháng theo mùa ở nơi sinh. Các sách tử vi phổ biến bằng tiếng Việt mà người lập lá số hay dùng không có quy tắc đảo tháng cho Nam bán cầu. Vì vậy cách làm thông dụng là giữ nguyên tháng âm lịch, chỉ xử lý múi giờ và giờ mùa hè như mọi nơi khác.
Nếu bạn gặp một lá số người khác lập có ghi "đã hiệu chỉnh Nam bán cầu", hãy hỏi rõ họ đã đổi cái gì: tháng, giờ, hay chỉ ghi chú. Một lá số mà đổi tháng mà không ghi rõ thì không ai đối chiếu lại được. Đây cũng là ví dụ cho nguyên tắc chung của mọi lá số: quy ước nào cũng được bàn, miễn là ghi ra.
Bốn lỗi hay gặp với ca sinh dịp Tết ở Úc
Lấy giờ mùa hè của Sydney áp cho cả nước. Gia đình ở Brisbane hoặc Perth đọc một bài hướng dẫn viết cho Sydney, thấy dòng "mùa hè trừ một tiếng" rồi trừ theo. Kết quả là giờ chuẩn bị lùi oan một tiếng. Trước khi trừ, luôn hỏi bang nơi sinh có vặn đồng hồ không.
Nhầm mùa vì quen khí hậu Việt Nam. Người ở Việt Nam nghĩ tháng Hai là mùa xuân, mùa hè phải là tháng Sáu, tháng Bảy, nên không nghĩ tới giờ mùa hè cho ca sinh dịp Tết. Ở Nam bán cầu thì ngược lại: tháng Sáu, tháng Bảy mới là mùa đông, không có giờ mùa hè.
Quên rằng ngày chuyển giờ là Chủ nhật. Mốc bắt đầu và kết thúc giờ mùa hè rơi vào một Chủ nhật, nên ngày trong tháng thay đổi mỗi năm. Người sinh ngày 3 tháng 4 có năm đã hết giờ mùa hè, có năm chưa. Không có cách nhớ nhanh, chỉ có tra theo ngày.
Đổi ngày âm lịch theo ngày dương ở Úc trong khi giờ đã quy về Việt Nam. Với những ca sinh lúc rạng sáng ở Úc, giờ Việt Nam tương ứng có thể vẫn là đêm hôm trước. Nếu đã chọn quy về giờ Việt Nam thì ngày âm lịch phải lấy theo ngày dương của Việt Nam lúc đó. Sinh rạng sáng mồng Một Tết ở Sydney có thể là đêm giao thừa ở Việt Nam, tức là còn thuộc năm cũ.
Thứ tự làm cho người sinh ở Úc và New Zealand
- Ghi ngày giờ đúng như trên giấy tờ, cùng tên thành phố hoặc thị trấn và bang nơi sinh.
- Xác định bang đó có giờ mùa hè hay không: New South Wales, Victoria, Lãnh thổ Thủ đô, Tasmania, Nam Úc có; Queensland, Lãnh thổ Bắc, Tây Úc hiện không. Với năm sinh trước 2008, hoặc người sinh ở Queensland, Tây Úc trong các mùa thử, tra theo ngày cụ thể.
- Nếu ngày sinh trong khoảng tháng Mười đến đầu tháng Tư và bang có giờ mùa hè, kiểm xem hôm đó đã vào giờ mùa hè chưa; ngày chuyển giờ là Chủ nhật, không cố định ngày trong tháng.
- Với Adelaide và Darwin, cộng trừ cả nửa tiếng. Viết phép tính ra giấy thay vì tính nhẩm.
- Ghi giờ chuẩn nơi sinh và giờ Việt Nam tương ứng, mỗi giờ kèm ngày dương lịch của nó, rồi mới đổi sang ngày âm lịch theo lịch Việt.
- Chọn một quy ước, ghi một dòng chú thích lên lá số, giữ nguyên tháng âm lịch trừ khi bạn chủ ý theo một quy ước khác và ghi rõ.
Sinh dịp Tết ở hai nước này là ca đáng lập thêm lá số thứ hai theo quy ước còn lại, để thấy ô nào thật sự khác. Phần lớn các ô sẽ giống nhau; biết chính xác ô nào khác giúp bạn không bị một lá số lạ làm hoang mang.
Câu hỏi thường gặp
Sinh ở Sydney tháng Một có phải trừ giờ mùa hè không?
Có. Tháng Một Sydney đang ở giờ mùa hè UTC+11, giờ chuẩn là UTC+10. Nếu lập theo giờ chuẩn nơi sinh thì trừ một tiếng; nếu quy về giờ Việt Nam thì trừ bốn tiếng so với đồng hồ Sydney lúc đó.
Sinh ở Brisbane thì sao?
Queensland không vặn đồng hồ vào mùa hè từ năm 1992, nên Brisbane ở UTC+10 quanh năm. Không trừ giờ mùa hè cho người sinh ở Brisbane từ năm 1992 trở đi; trước đó, cuối 1989 đến đầu 1992 có thử nghiệm, cần tra theo ngày.
Múi giờ nửa tiếng ở Adelaide có làm đổi giờ âm lịch không?
Có thể, nếu giờ sinh nằm trong khoảng nửa tiếng quanh ranh giới giữa hai giờ âm lịch. Adelaide ở UTC+9:30, mùa hè UTC+10:30; khi đổi sang giờ Việt Nam phải trừ hai tiếng rưỡi hoặc ba tiếng rưỡi, không làm tròn.
Sinh ở Nam bán cầu có phải đổi tháng sinh khi lập lá số tử vi không?
Các sách tử vi phổ biến không có quy tắc này; tháng an sao là tháng âm lịch, không theo mùa. Một số người học bát tự có tranh luận về trụ tháng ở Nam bán cầu, nhưng chưa có đồng thuận. Nếu theo cách khác thường lệ, hãy ghi rõ trên lá số.
Giờ mùa hè New Zealand bắt đầu khi nào?
Theo cơ sở dữ liệu múi giờ quốc tế, từ năm 2007 giờ mùa hè New Zealand bắt đầu Chủ nhật cuối cùng của tháng Chín và kết thúc Chủ nhật đầu tiên của tháng Tư. Năm sinh trước đó có mốc khác, nên tra theo ngày cụ thể.
Lập đúng giờ chuẩn Nam bán cầu thì lá số có nói đúng hơn không?
Đúng giờ chỉ giúp lá số khớp với quy ước lập lá số, giống một phép tính được làm cẩn thận. Còn giá trị dự đoán của tử vi là câu hỏi riêng, đến nay chưa có bằng chứng. Hai việc này nên tách bạch khi đọc lá số.