Trong ghi chép y khoa, giờ sinh thường là lúc em bé ra hoàn toàn khỏi cơ thể mẹ (sinh thường) hoặc được lấy ra (sinh mổ); đó cũng là mốc phổ biến nhất mà người lập lá số tử vi dùng. Một số người theo quan niệm khác lấy tiếng khóc hay hơi thở đầu tiên, số ít lấy lúc cắt rốn. Các mốc này thường chỉ cách nhau vài chục giây đến vài phút.
Vì khoảng cách nhỏ như vậy, câu hỏi "giờ sinh là lúc nào" chỉ thật sự quan trọng với người sinh sát ranh hai canh giờ. Bài này đi qua từng mốc, cách nơi đỡ đẻ thường ghi, trường hợp sinh mổ, và cách xử lý khi giờ trên giấy nằm ngay mép. Như mọi bài trên trang, chính xác ở đây là chính xác dữ liệu; lá số lập đúng không làm lời đoán thành có bằng chứng.
Các mốc có thể gọi là "giờ sinh"
Một cuộc sinh diễn ra qua nhiều giờ, nhưng chỉ vài mốc trong đó từng được ai đó gọi là giờ sinh. Bảng dưới liệt kê các mốc ấy theo thứ tự thời gian.
| Mốc | Xảy ra khi nào | Ai thường ghi | Cách mốc "ra đời" bao xa |
|---|---|---|---|
| Chuyển dạ, vỡ ối | Trước khi sinh, có khi nhiều giờ | Hồ sơ theo dõi chuyển dạ | Có thể hàng giờ; gần như không ai dùng làm giờ sinh |
| Em bé ra hoàn toàn, hoặc được lấy ra khi mổ | Thời điểm sinh theo nghĩa y khoa thường dùng | Người đỡ đẻ, ghi vào hồ sơ và giấy chứng sinh | Là mốc gốc |
| Tiếng khóc, hơi thở đầu tiên | Thường trong khoảng một phút đầu | Ít khi ghi riêng | Vài giây đến khoảng một phút, có ca lâu hơn |
| Kẹp, cắt dây rốn | Nhiều nơi chờ một lúc rồi mới kẹp | Ít khi ghi riêng | Thường từ dưới một phút đến vài phút |
Nhìn vào cột cuối sẽ thấy: trừ mốc chuyển dạ, mọi lựa chọn đều nằm trong vài phút. Với đa số người, chọn mốc nào cũng ra cùng một canh giờ.
Các quan niệm trong giới học tử vi
Lấy lúc ra đời là cách phổ biến nhất. Đây là mốc có người ghi, có giấy tờ, và cũng là cách hiểu tự nhiên của chữ "sinh". Hầu hết sách tử vi lưu hành và các công cụ lập lá số mặc nhiên dùng giờ ghi trên giấy chứng sinh, nên trên thực tế đây là quy ước chung.
Lấy tiếng khóc hoặc hơi thở đầu là một quan niệm truyền miệng. Người theo cách này lập luận rằng đứa trẻ bắt đầu "sống riêng" khi tự thở. Quan niệm này có gặp trong lời bàn của người học tử vi, nhưng các sách phổ biến không đưa ra định nghĩa kỹ thuật kiểu y khoa, nên không thể nói nó là quy tắc của một trường phái cụ thể.
Lấy lúc cắt rốn hiếm hơn. Lý do được nêu là lúc tách hẳn khỏi mẹ. Mốc này phụ thuộc thao tác của người đỡ đẻ và thay đổi theo thực hành y khoa từng thời kỳ, nên dùng nó làm mốc cho một hệ thống tính toán có phần kém ổn định.
Quan trọng nhất là nhất quán. Dù chọn mốc nào, hãy dùng cùng một mốc cho mọi lá số mình lập và ghi rõ lên lá số. Hai lá số dùng hai định nghĩa giờ sinh khác nhau thì không so với nhau được.
Không có trọng tài cho câu hỏi này. Vì tử vi chưa có bằng chứng về giá trị dự đoán, không có thí nghiệm nào phân xử được mốc nào "đúng hơn". Mọi lập luận về tiếng khóc hay cắt rốn đều là lập luận về ý nghĩa biểu tượng, không phải kết quả đo. Biết vậy để khỏi tốn công tranh cãi: chọn quy ước có dữ liệu tốt nhất, tức là giờ ghi trên giấy, rồi giữ nó nhất quán.
Sinh mổ: giờ sinh vẫn là lúc em bé được lấy ra
Với ca sinh mổ, mốc tương ứng với "ra đời" là lúc em bé được lấy ra khỏi tử cung. Giấy chứng sinh của ca mổ vẫn ghi giờ phút như ca sinh thường, và người lập lá số dùng giờ đó như bình thường. Không có quy tắc an sao riêng nào cho người sinh mổ trong các sách phổ biến.
Một câu hỏi hay đi kèm là có nên chọn giờ mổ theo lá số hay không. Thời điểm mổ là quyết định chuyên môn của bác sĩ, dựa trên sức khoẻ mẹ và thai nhi, lịch phòng mổ và tình huống cấp cứu. Đặt yêu cầu về giờ lên cuộc mổ có thể làm phức tạp một quyết định y khoa, trong khi lá số không có bằng chứng nào cho thấy giờ "đẹp" mang lại điều gì cho đứa trẻ. Trang này không khuyên chọn giờ sinh.
Về mặt dữ liệu, ca mổ có một ưu điểm: thời điểm thường được ghi khá chính xác vì là một thủ thuật có biên bản. Nếu gia đình giữ được hồ sơ phẫu thuật, đó thường là nguồn giờ sinh tốt, thậm chí tốt hơn giấy chứng sinh vốn có thể đã làm tròn phút.
Khi giờ trên giấy nằm sát mép canh giờ
Ví dụ giả định: giấy chứng sinh ghi 10 giờ 59 sáng, mép giữa giờ Tỵ (9 giờ đến trước 11 giờ) và giờ Ngọ (11 giờ đến trước 13 giờ) chỉ cách một phút. Lúc này mới cần bàn mốc nào là giờ sinh. Các bước:
- Hỏi xem giờ ghi trên giấy là mốc nào: hầu hết là lúc em bé ra đời, nhưng hãy hỏi người đỡ đẻ hoặc người nhà nếu có thể.
- Ước lượng khoảng chênh của mốc mình muốn dùng: tiếng khóc thường cách vài giây đến một phút, cắt rốn có thể vài phút.
- Xét sai số ghi chép: người ghi có nhìn đồng hồ ngay không, đồng hồ đó chạy đúng không. Thông thường sai số này lớn hơn khoảng cách giữa các mốc.
- Xét hiệu chỉnh giờ mặt trời nếu quy ước của bạn có dùng; ở nhiều nơi tại Việt Nam, hiệu chỉnh này lớn hơn cả khoảng cách giữa các mốc sinh.
- Nếu sau tất cả mà kết quả vẫn có thể rơi vào hai canh giờ, lập cả hai lá số, ghi rõ "giờ giáp ranh".
Trong ví dụ trên, tranh luận về tiếng khóc hay cắt rốn gần như vô nghĩa nếu chưa xử lý được sai số đồng hồ và giờ mặt trời, vì hai yếu tố này thường lớn hơn.
Giờ trên giấy theo đồng hồ nào
Thêm một câu hỏi thường bị bỏ qua: con số trên giấy chứng sinh được đọc từ đồng hồ nào. Ở phòng sinh có thể là đồng hồ treo tường, đồng hồ đeo tay của nữ hộ sinh, hoặc giờ trên một thiết bị theo dõi. Với ca sinh ở nhà trong quá khứ, đó có thể là đồng hồ quả lắc trong nhà, đài phát thanh vừa báo giờ, hoặc chỉ là ước lượng theo trời.
Đồng hồ cơ chạy nhanh hoặc chậm vài phút là chuyện bình thường, nhất là khi không ai chỉnh lại thường xuyên. Đồng hồ trong một trạm xá nông thôn những năm trước có thể lệch còn nhiều hơn. Sai số này không có cách nào khôi phục sau nhiều năm, nhưng nó đáng để bạn ý thức: nếu giờ ghi chỉ cách mép canh giờ hai, ba phút, độ lệch của đồng hồ có thể đã đủ để đổi kết quả.
Một điểm nữa là giờ chuẩn của năm sinh. Ở một số thời kỳ và một số vùng, giờ đồng hồ chính thức không phải UTC+7 như hiện nay. Khi đó con số trên giấy vẫn đúng với đồng hồ lúc ấy, nhưng phải quy đổi trước khi nhập vào công cụ lập lá số đang mặc định UTC+7. Vấn đề này được bàn riêng trong bài về múi giờ của người sinh trước năm 1975.
Những điều không nên làm khi giờ sinh nằm ở mép
Ca giáp ranh dễ đẩy người ta tới những lựa chọn không trung thực với dữ liệu. Vài điều nên tránh:
- Chọn mốc nào cho ra lá số mình thích hơn; đó là chọn kết quả rồi mới chọn quy tắc.
- Sửa giờ trên bản chép, bản lưu, vì người sau không còn biết giờ gốc.
- Đổi mốc tuỳ lá số: lá số của mình lấy tiếng khóc, lá số của người khác lấy giờ ghi trên giấy.
- Tin rằng một công cụ "tự biết" mốc đúng; công cụ chỉ dùng giờ bạn nhập.
- Dùng các sự việc đã xảy ra trong đời để chọn giữa hai canh giờ rồi coi đó là kiểm chứng; cách làm này rất dễ tự khớp ngược, vì lá số nào cũng có đủ ký hiệu để "giải thích" một sự việc nếu người đọc đã biết trước sự việc đó.
- Hỏi nhiều người xem lá số rồi lấy ý kiến số đông để chọn giờ; số đông người đọc không thay cho dữ liệu ghi chép.
Cách trung thực là giữ giờ gốc, ghi rõ quy ước, và khi không phân định được thì chấp nhận có hai lá số.
Vì sao câu hỏi này ít quan trọng hơn người ta nghĩ
Các diễn đàn tử vi có thể tranh luận rất lâu về tiếng khóc hay cắt rốn, nhưng nếu đặt các nguồn sai số cạnh nhau thì thứ tự thường như sau: lớn nhất là trí nhớ và việc làm tròn giờ (có thể hàng chục phút), kế đến là múi giờ và giờ mặt trời (có thể từ vài phút đến cả tiếng ở một số thời kỳ, một số nơi), sau cùng mới là khoảng cách giữa các mốc sinh (vài giây đến vài phút).
Vì vậy thứ tự làm việc hợp lý là: xác định nguồn giờ sinh và sai số, rồi kiểm múi giờ năm sinh, rồi quyết định có hiệu chỉnh giờ mặt trời hay không, và chỉ khi tất cả đã rõ mà giờ vẫn nằm sát mép trong vòng vài phút thì mới cần chọn định nghĩa giờ sinh.
Làm theo thứ tự này, người lập lá số tránh được tình huống tranh cãi một phút ở khâu cuối trong khi khâu đầu đã có thể lệch nửa tiếng. Đó là cách nghĩ của người kiểm một phép tính: xử lý nguồn sai số lớn trước.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh viện ghi giờ sinh vào lúc nào?
Thường là lúc em bé ra hoàn toàn khỏi cơ thể mẹ, hoặc lúc được lấy ra khi mổ. Đây là quy ước phổ biến trong ghi chép sản khoa. Nếu cần chắc chắn với một ca cụ thể, có thể hỏi người đỡ đẻ hoặc xem hồ sơ sinh, vì thực hành ghi chép có thể khác giữa các nơi.
Sinh mổ thì có dùng quy tắc an sao khác không?
Các sách tử vi phổ biến không có quy tắc riêng cho người sinh mổ. Giờ ghi trong hồ sơ là lúc em bé được lấy ra, và lá số được lập như mọi trường hợp khác. Thời điểm mổ là quyết định y khoa, không nên chọn theo lá số.
Tiếng khóc đầu tiên cách lúc ra đời bao lâu?
Phần lớn trẻ bắt đầu thở và khóc trong khoảng một phút đầu sau sinh, có ca nhanh hơn, có ca cần hỗ trợ lâu hơn. Khoảng cách này hiếm khi đủ để đổi canh giờ, trừ khi giờ sinh nằm sát mép trong vòng một hai phút.
Nên dùng mốc nào nếu muốn so lá số với người khác?
Dùng cùng mốc mà người kia đã dùng, và trong thực tế đó gần như luôn là giờ ghi trên giấy chứng sinh. Hai lá số lập theo hai định nghĩa giờ sinh khác nhau không so sánh với nhau được, dù chênh lệch rất nhỏ.
Giờ sinh nằm ngay mép thì có cách nào biết chắc canh giờ không?
Không có cách nào biết chắc nếu dữ liệu gốc không đủ chính xác. Cách trung thực là lập cả hai lá số, ghi rõ lý do, và không dùng các sự kiện trong đời để chọn một bên rồi gọi đó là xác minh.