Khi gia phả hay sổ tay cũ ghi đủ ngày, tháng, năm âm lịch, việc đổi sang dương lịch gồm năm bước: chọn đúng năm dương trong vòng sáu mươi năm, xác định lịch đang dùng thời đó, kiểm năm ấy có tháng nhuận trùng tên tháng ghi trong sổ không, kiểm ngày có tồn tại trong tháng đó không, rồi mới đổi và kiểm lại bằng can chi ngày nếu sổ có ghi. Bỏ qua bước tháng nhuận là lỗi hay gặp nhất, có thể làm ngày dương lệch gần một tháng.
Bài này dành cho người đang chép lại gia phả, người muốn lập lá số cho ông bà theo ghi chép cũ, hay người làm nội dung về lịch sử gia đình. Các ví dụ đều là ví dụ giả định với ngày đã được tính lại theo thuật toán lịch âm. Đổi đúng một ngày âm cũ là một việc kiểm được; còn lá số dựng từ ngày đó nói gì về đời người lại không kiểm được theo cách tương tự.
Năm can chi và niên hiệu: chọn đúng năm dương
Gia phả thường ghi năm theo can chi ("năm Ất Dậu") hoặc theo niên hiệu vua ("năm Bảo Đại thứ hai mươi"), hoặc cả hai. Can chi lặp lại sau sáu mươi năm, nên "năm Ất Dậu" có thể là 1885, 1945 hay 2005. Hãy chọn theo đời trong gia phả: một người là ông cố của người đang sống thì gần như chắc chắn không sinh năm 2005; thế hệ kế tiếp và năm mất ghi trong sổ giúp loại bỏ các khả năng còn lại.
Niên hiệu cho ra năm cụ thể hơn, nhưng cần biết năm đầu của niên hiệu. Ví dụ, năm đầu niên hiệu Bảo Đại là 1926, nên "Bảo Đại năm thứ hai mươi" là năm 1945, tức năm Ất Dậu. Khi sổ ghi cả niên hiệu và can chi, hãy kiểm hai thông tin có khớp nhau không; không khớp nghĩa là có lỗi chép ở đâu đó, cần tìm thêm nguồn.
Nếu không chắc năm đầu của một niên hiệu, đừng tự suy. Hãy tra trong sách sử phổ thông hoặc hỏi người trong họ có nghiên cứu. Một năm sai lan sang mọi ngày đổi sau đó, và trong gia phả, sai một năm của người này có thể làm lệch thứ tự anh em hay đời con cháu.
Bẫy tháng nhuận: một ngày âm, hai ngày dương
Năm có tháng nhuận thì một tên tháng xuất hiện hai lần. Nếu sổ ghi "tháng Tư" mà năm đó có tháng Tư nhuận, ngày dương phụ thuộc vào việc đó là tháng Tư thường hay tháng Tư nhuận. Ví dụ giả định với năm Giáp Thân 1944, năm có tháng Tư nhuận.
| Ghi trong sổ | Nếu là tháng thường | Nếu là tháng nhuận | Can chi ngày tương ứng |
|---|---|---|---|
| Ngày 10 tháng Tư năm Giáp Thân | 02/05/1944 | 31/05/1944 | Bính Dần / Ất Mùi |
| Ngày 30 tháng Tư năm Giáp Thân | Không tồn tại (tháng Tư thường chỉ có 29 ngày) | 20/06/1944 | Chỉ có ở tháng nhuận |
Đọc bảng: cùng dòng chữ "ngày 10 tháng Tư năm Giáp Thân", hai cách hiểu cho hai ngày dương cách nhau hai mươi chín ngày. Nếu sổ ghi thêm can chi ngày, ví dụ "ngày Ất Mùi", bạn có thể chọn ngay cách hiểu đúng: đó là tháng Tư nhuận.
Dòng thứ hai là một manh mối thú vị: "ngày 30 tháng Tư năm Giáp Thân" chỉ tồn tại nếu là tháng Tư nhuận, vì tháng Tư thường năm đó thiếu. Người chép sổ có thể đã bỏ chữ "nhuận" mà không biết.
Khi còn hai cách hiểu: loại trừ bằng manh mối phụ
Trở lại ví dụ "ngày 10 tháng Tư năm Giáp Thân", sổ không ghi chữ nhuận và không ghi can chi ngày. Hai ứng viên là 02/05/1944 và 31/05/1944. Bạn có thể tìm manh mối ở những chỗ khác trong chính cuốn sổ: người chép có thói quen ghi chữ "nhuận" ở các dòng khác không? Nếu ở dòng khác trong sổ, cùng người chép, có ghi "tháng Tư nhuận" cho một sự kiện năm đó, khả năng cao họ sẽ ghi chữ ấy cho cả ngày sinh nếu đúng là tháng nhuận.
Manh mối thứ hai là các giấy tờ đời sau. Giấy khai sinh, học bạ, hồ sơ công tác của người đó có thể ghi một ngày dương lịch, dù có khi là ngày khai đại. Nếu ngày dương trên giấy tờ là 02/05/1944 hoặc 31/05/1944, nó chỉ ra cách hiểu nào người đương thời đã dùng. Nếu là một ngày khác hẳn, nó không giúp được, và bạn cần ghi nhận thêm một mâu thuẫn.
Manh mối thứ ba là ngày giỗ hoặc ngày sinh nhật âm mà con cháu vẫn làm. Gia đình làm "sinh nhật bà vào tháng Tư nhuận" ở những năm có tháng Tư nhuận là một dấu hiệu khá rõ. Khi không manh mối nào phân định được, hãy giữ cả hai ứng viên trong ghi chép và lá số, nói rõ chưa xác định. Hai lá số đặt cạnh nhau, có ghi chú, vẫn trung thực hơn một lá số chọn bừa.
Năm bước đổi ngược
Thứ tự dưới đây giúp tránh phần lớn lỗi. Mỗi bước có một câu hỏi kiểm.
- Chọn năm dương: dựa vào can chi, niên hiệu và vị trí người đó trong gia phả. Câu hỏi kiểm: năm này có hợp với năm sinh cha mẹ, con cái của người đó không?
- Xác định lịch thời đó: người sinh ở miền Bắc trước 1968 hoặc ở miền Nam trước 1975 sống với lịch tính theo UTC+8, theo các tài liệu lịch pháp thường dẫn. Câu hỏi kiểm: đổi theo hai múi giờ có cho cùng kết quả không? Nếu khác, ghi rõ chọn bên nào.
- Kiểm tháng nhuận: năm đó có tháng nhuận không, và nếu có, có trùng tên tháng ghi trong sổ không. Câu hỏi kiểm: sổ có ghi chữ "nhuận" ở đâu không, kể cả ghi tắt?
- Kiểm ngày tồn tại: nếu sổ ghi ngày 30, tháng đó năm đó có đủ ba mươi ngày không. Câu hỏi kiểm: ngày 30 có rơi vào tháng thiếu không?
- Đổi và kiểm lại: đổi sang dương lịch bằng hai nguồn khác loại; nếu sổ ghi can chi ngày, so với can chi của ngày dương vừa đổi. Câu hỏi kiểm: can chi ngày có khớp không?
Ví dụ giả định chạy đủ năm bước: sổ ghi "sinh ngày rằm tháng Tám năm Ất Dậu". Người đó là ông nội của một người sinh thập niên 1970, nên chọn năm 1945. Năm 1945 không có tháng nhuận. Tháng Tám năm Ất Dậu có đủ ngày. Đổi ra ngày 20/09/1945, ngày Nhâm Thìn; hai múi giờ cho cùng kết quả.
Lịch thời đó: vì sao phải hỏi múi giờ
Âm lịch mỗi năm được tính từ thời điểm điểm sóc và trung khí, rồi quy ra ngày theo một múi giờ. Theo các tài liệu lịch pháp thường dẫn, miền Bắc chuyển sang tính âm lịch theo UTC+7 từ năm 1968, miền Nam dùng lịch tính theo UTC+8 tới năm 1975. Trước những mốc đó, ngày âm ghi trong sổ của một gia đình là ngày theo lịch UTC+8, giống lịch Trung Quốc.
Phần lớn các tháng, hai múi giờ cho cùng ngày mùng Một. Chỉ khi điểm sóc rơi vào khoảng 23 giờ đến nửa đêm giờ Việt Nam thì hai lịch mới lệch nhau một ngày, và hiếm hơn nữa là lệch cả tháng do tháng nhuận đặt khác chỗ. Với các ví dụ trong bài (năm 1942, 1944, 1945), các tháng nêu ra đều cho cùng kết quả ở hai múi giờ, nên không phải chọn.
Nhưng đừng mặc định điều đó cho mọi ngày. Tết Mậu Thân 1968 là ví dụ rõ: miền Bắc đón Tết ngày 29/01, miền Nam ngày 30/01. Nếu sổ của một gia đình ở Sài Gòn ghi sinh "mùng Một Tết Mậu Thân", ngày dương là 30/01/1968, không phải 29/01 như kết quả của nhiều công cụ dùng UTC+7 cho mọi năm.
Những lỗi chép thường gặp trong ghi chép cũ
Ngày sinh và ngày giỗ lẫn nhau. Gia phả nhiều nhà ghi ngày mất (để làm giỗ) kỹ hơn ngày sinh. Khi chép lại, dòng ngày mất có thể bị đọc nhầm là ngày sinh. Hãy xem dòng đó đi kèm chữ gì: "sinh", "mất", "kỵ", "giỗ".
Tháng Một, tháng Chạp. Trong cách gọi dân gian, tháng Một là tháng Mười Một, tháng Chạp là tháng Mười Hai. Người chép lại có thể đổi "tháng Một" thành "tháng 1", lệch mười tháng.
Chữ "nhuận" bị bỏ. Khi chép từ bản cũ sang bản mới, chữ "nhuận" nhỏ hoặc ghi bên lề dễ bị bỏ. Kết quả là ngày đổi lệch gần một tháng.
Ngày theo tuần trăng. Một số ghi chép dùng "thượng tuần", "trung tuần", "hạ tuần" (mười ngày đầu, giữa, cuối tháng) thay vì ngày cụ thể. Đây là khoảng mười ngày, không phải ngày mùng Một, mười một hay hai mươi mốt.
Giờ theo canh. Ghi chép cũ có thể ghi giờ theo canh đêm ("canh ba") hoặc theo cảnh vật. Đó là khoảng thời gian, cần ghi là ước lượng khi chuyển sang giờ đồng hồ.
Ghi chép lại sao cho thế hệ sau kiểm được
Khi chép lại gia phả hoặc lập lá số từ ghi chép cũ, hãy giữ nguyên văn dòng gốc bên cạnh kết quả đổi. Ví dụ: "Gốc: sinh ngày rằm tháng Tám năm Ất Dậu. Đổi: 20/09/1945 (lịch UTC+8 và UTC+7 cùng kết quả). Kiểm: năm không có tháng nhuận; can chi ngày Nhâm Thìn." Người đọc sau này thấy được bạn đã làm gì và có thể làm lại nếu phát hiện thêm thông tin.
Nếu có chỗ không chắc, ghi đúng như vậy: "Sổ ghi tháng Tư, không ghi nhuận; năm 1944 có tháng Tư nhuận; chưa xác định được." Đừng chọn bừa một khả năng rồi xoá dấu vết của khả năng kia. Trong gia phả, một ghi chú "chưa chắc" là thông tin quý; một con số chắc chắn nhưng sai thì lan truyền nhiều đời.
Khi lập lá số từ ngày đã đổi, góc lá số cũng nên mang dòng ghi chú tương tự. Nếu dùng công cụ lập lá số, nhập ngày dương đã kiểm hoặc ngày âm kèm đúng cờ tháng nhuận, rồi so ngày âm công cụ hiển thị với ghi chép gốc. Lập lá số đúng dữ liệu không biến lời đoán thành có bằng chứng, nhưng ít nhất tờ lá số ấy được dựng trên đúng ngày người xưa đã ghi.
Câu hỏi thường gặp
Gia phả ghi "năm Ất Dậu" thì là năm dương nào?
Năm Ất Dậu lặp lại sau sáu mươi năm, gần nhất là 1885, 1945 và 2005. Chọn theo đời trong gia phả: năm sinh cha mẹ, con cái, năm mất. Nếu sổ ghi kèm niên hiệu vua, ví dụ Bảo Đại năm thứ hai mươi, đó là năm 1945.
Sổ ghi tháng Tư mà năm đó có tháng Tư nhuận thì làm sao?
Cần thêm manh mối: can chi ngày nếu sổ có ghi, ngày 30 (chỉ có ở tháng đủ), hay thông tin về mùa. Nếu không có manh mối nào, ghi cả hai khả năng và nói rõ chưa xác định được, thay vì chọn bừa.
Ngày 30 tháng Tư năm Giáp Thân có tồn tại không?
Theo phép tính lịch, tháng Tư thường năm Giáp Thân 1944 chỉ có 29 ngày, nên ngày 30 chỉ tồn tại ở tháng Tư nhuận, ứng với ngày 20/06/1944. Nếu sổ ghi ngày 30 tháng Tư năm đó, nhiều khả năng là tháng nhuận mà người chép bỏ chữ "nhuận".
Người sinh trước 1968 thì đổi lịch theo múi giờ nào?
Theo các tài liệu lịch pháp thường dẫn, trước năm 1968 ở miền Bắc và trước 1975 ở miền Nam, âm lịch tính theo UTC+8. Phần lớn ngày cho cùng kết quả với UTC+7. Hãy đổi theo cả hai; nếu khác nhau, chọn một bên và ghi rõ.
"Trung tuần tháng Ba" là ngày nào?
Trung tuần là mười ngày giữa tháng, khoảng từ ngày 11 đến ngày 20. Đây là một khoảng, không phải ngày cụ thể. Khi đổi sang dương lịch, hãy đổi cả hai đầu khoảng và ghi lại là khoảng, không chọn một ngày ở giữa.
Có cần giữ dòng ghi chép gốc khi đã đổi xong không?
Rất nên. Giữ nguyên văn dòng gốc bên cạnh kết quả đổi giúp người sau kiểm lại, sửa lại nếu phát hiện lỗi hoặc thông tin mới. Một kết quả đổi mà không còn dấu vết nguồn thì không ai kiểm được nữa.