Phần lớn bài viết về tử vi trên mạng và cả trong sách phổ thông nêu quy tắc như thể chỉ có một cách, không ghi lấy từ đâu, không nói các sách khác ghi thế nào. Người đọc không có cách nào kiểm, và khi hai bài nói khác nhau thì chỉ còn biết chọn tin bên nào nghe chắc hơn.
Bài này dành cho người viết nội dung về tử vi, người soạn tài liệu cho nhóm học, và cả người chỉ muốn ghi chép cho mình cho rõ ràng. Bài đưa ra cách ghi nguồn cho ba loại thông tin: quy tắc an sao, dị bản và quy ước của một lá số ví dụ. Ghi nguồn làm cho bài viết kiểm lại được; nó không biến những lời luận trong tử vi thành điều đã được chứng minh, và người viết nên nói rõ điều đó.
Vì sao bài viết về tử vi nên ghi nguồn
Tử vi có một đặc điểm khiến việc ghi nguồn càng cần thiết: nó vừa có phần kỹ thuật kiểm được (quy tắc an sao, phép tính can chi, đổi lịch), vừa có phần luận giải không kiểm được bằng thực nghiệm. Khi bài viết không ghi nguồn, hai phần này trộn vào nhau, và người đọc không biết câu nào là quy tắc của sách, câu nào là ý kiến của người viết.
Ghi nguồn tách hai phần ra. Câu "Lộc Tồn can Bính ở Tỵ" kèm tên sách là một mệnh đề kiểm được: ai có sách đó mở ra là thấy. Câu "người có sao này ở cung kia thì thế này" kèm tên sách là một trích dẫn lời luận của sách, cho biết sách nói vậy, không cho biết điều đó đúng. Cả hai đều có chỗ trong bài viết, miễn là người đọc biết mình đang đọc loại nào.
Ghi nguồn cũng bảo vệ người viết. Khi có người phản hồi "sách khác ghi khác", người viết có thể chỉ ra mình theo sách nào, và bổ sung dị bản thay vì phải tranh luận ai đúng ai sai.
Ba loại thông tin và cách ghi
Bảng dưới gợi ý cách ghi cho từng loại. Không có khuôn mẫu bắt buộc; điều quan trọng là người đọc tìm lại được nguồn.
| Loại thông tin | Ví dụ giả định | Cách ghi gợi ý | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Quy tắc an sao | Khôi Việt theo can năm | Theo [tên sách], [phần, trang nếu có] | Ghi đúng sách đã mở, không ghi "theo sách cổ" chung chung |
| Dị bản | Khôi Việt can Canh | Sách A ghi ...; sách B ghi ...; bài này theo ... | Không xếp hạng dị bản nếu không có căn cứ |
| Quy ước lá số ví dụ | Lá số giả định trong bài | Lá số theo quy tắc của ..., giờ Tý tính ..., tháng nhuận tính ... | Ghi rõ "ví dụ giả định", không dùng lá số người thật |
| Lời luận trích từ sách | Một câu nhận định về một tổ hợp sao | Sách ... viết rằng ... | Trích đúng ý, không thêm thắt; nói rõ đó là quan niệm của sách |
| Ý kiến của người viết | Nhận xét về cách học | Ghi rõ là ý kiến, ví dụ "theo kinh nghiệm biên soạn ..." | Tách khỏi phần quy tắc |
Với sách, chỉ ghi tên sách, tác giả hay người soạn, năm in khi bạn chắc. Không chắc năm in thì bỏ năm, đừng ước đoán. Một nguồn ghi thiếu nhưng đúng có ích hơn một nguồn ghi đủ mà sai.
Những lỗi ghi nguồn hay gặp
"Theo sách cổ". Cụm từ này không chỉ được nguồn nào. Sách cổ có nhiều bộ, mỗi bộ nhiều bản. Nếu bạn thật sự đã mở một cuốn, ghi tên cuốn đó; nếu bạn chỉ nghe nói, hãy ghi là nghe nói.
Gán câu cho sách mà không mở sách. Rất nhiều câu được gắn với Tử Vi Đẩu Số Toàn Thư hay một sách nổi tiếng khác mà người trích chưa từng thấy trong sách. Chỉ ghi nguồn là một cuốn sách khi bạn đã thấy câu đó trong cuốn sách đó, hoặc ghi rõ "dẫn lại theo ...".
Ghi nguồn cho quy tắc nhưng không ghi dị bản. Ghi "theo sách A" là tốt, nhưng nếu biết sách B ghi khác mà không nói, người đọc theo sách B sẽ tưởng bài viết sai. Ở các quy tắc đã biết có dị bản, ghi cả hai.
Bịa trích dẫn cho có vẻ chắc. Đây là lỗi nghiêm trọng nhất: tự đặt một câu theo giọng văn cổ rồi gán cho sách xưa. Người đọc không có cách kiểm, và câu bịa sẽ được chép lại mãi. Không chắc câu chữ thì diễn ý bằng lời của mình và nói rõ là diễn ý.
Ghi nguồn là trang mạng không rõ người viết. Nguồn thứ cấp vẫn có thể ghi, nhưng nên nói đó là nguồn thứ cấp và cố tìm nguồn gốc của nó. Theo quy định của trang này, bài không dẫn đường link; khi viết cho nơi khác, tuỳ quy định nơi đó.
Quy trình ghi nguồn khi soạn một bài
Áp dụng cho bài hướng dẫn lập lá số, bài giải thích quy tắc, hay tài liệu cho nhóm học.
- Trước khi viết, liệt kê các quy tắc bài sẽ nêu. Với mỗi quy tắc, ghi ngay sách đã dùng để kiểm, kèm phần và trang nếu có.
- Với mỗi quy tắc, tự hỏi: có biết dị bản nào không. Nếu biết, ghi dị bản và nguồn của dị bản. Nếu không biết, ghi "chưa thấy dị bản trong các sách đã đọc" vào sổ nháp, không cần đưa lên bài.
- Với lá số ví dụ, ghi quy ước đầy đủ ở ngay dưới lá số: theo bảng nào, giờ Tý tính sang ngày nào, tháng nhuận xử lý thế nào, tuổi âm dương tính ra sao. Ghi rõ là ví dụ giả định.
- Khi trích lời luận, đánh dấu rõ đó là trích dẫn hay diễn ý, và từ sách nào. Thêm một câu nhắc người đọc rằng đây là quan niệm trong sách, chưa có bằng chứng thực nghiệm.
- Đọc lại bài, tìm các câu dạng khẳng định không có nguồn. Với mỗi câu: thêm nguồn, chuyển thành ý kiến có ghi rõ, hoặc bỏ.
Quy trình này làm bài viết chậm hơn một chút, nhưng bài viết có nguồn sống lâu hơn: người đọc quay lại tham khảo, người khác dẫn lại, và khi có sai sót thì sửa được đúng chỗ.
Ghi quy ước lá số: phần hay bị quên nhất
Một lá số ví dụ trong bài viết là một kết quả tính toán. Nếu không ghi quy ước, người đọc tự lập lại lá số với cùng ngày giờ có thể ra kết quả khác, rồi nghĩ bài viết sai. Thật ra cả hai đều đúng theo quy ước của mình.
Những quy ước nên ghi gồm: nguồn bảng an sao chính; cách xử lý giờ Tý (đổi ngày từ đầu giờ Tý hay từ nửa đêm); cách xử lý tháng nhuận; các dị bản đã chọn ở những sao có dị bản (Tứ Hoá, Khôi Việt, Hoả Linh); có hiệu chỉnh giờ theo kinh độ hay không. Không cần ghi hết nếu lá số không đụng đến; chỉ ghi những quy ước ảnh hưởng tới lá số đang trình bày.
Ghi ngắn gọn ở một ô dưới lá số là đủ. Người đọc muốn kiểm có đủ thông tin; người đọc không quan tâm thì bỏ qua một dòng chữ nhỏ.
Ví dụ giả định một dòng quy ước: "Lá số lập theo bảng của sách ...; giờ Tý đổi ngày từ đầu giờ Tý; tháng nhuận tính theo tháng trước; Khôi Việt can Canh theo cách xếp cùng Giáp, Mậu; không hiệu chỉnh giờ theo kinh độ." Một dòng như vậy dài chưa tới năm mươi chữ mà trả lời trước hầu hết các câu hỏi kiểu "tự lập lại sao ra khác" mà người viết sẽ nhận được. Nếu bài có nhiều lá số ví dụ cùng quy ước, ghi một lần ở đầu bài và nhắc lại ngắn dưới mỗi lá số.
Ghi nguồn không thay được câu nói rõ giới hạn
Một bài viết ghi nguồn đầy đủ vẫn có thể gây hiểu lầm nếu để người đọc nghĩ rằng "có nguồn" nghĩa là "đã được chứng minh". Sách cổ ghi một lời luận chỉ chứng minh rằng sách cổ ghi như vậy. Người viết có trách nhiệm nói rõ điều này, nhất là khi bài viết cho người đọc phổ thông.
Cách nói đơn giản: tách phần lập lá số và phần đọc lá số. Phần lập lá số có thể đúng hay sai theo quy tắc, kiểm được. Phần đọc lá số là truyền thống diễn giải, có giá trị văn hoá, có thể giúp người ta suy nghĩ về bản thân, nhưng chưa có bằng chứng thực nghiệm về khả năng tiên đoán. Một hai câu như vậy trong bài không làm bài kém hấp dẫn; nó làm bài đáng tin hơn.
Với người viết nội dung chuyên nghiệp, đây còn là chuyện trách nhiệm với người đọc. Không phán, không doạ, không hứa, và để người đọc tự quyết định họ tin đến đâu. Một bài viết về tử vi tốt là bài mà người hoài nghi đọc vẫn thấy trung thực, còn người tin đọc vẫn thấy được tôn trọng; ghi nguồn rõ ràng cộng với một câu nói rõ giới hạn là cách đơn giản nhất để đạt được cả hai.
Ghi nguồn trong ghi chép cá nhân và nhóm học
Không chỉ bài đăng mới cần ghi nguồn. Sổ tay tự học, tài liệu chia sẻ trong nhóm, bảng tra dán trên bàn cũng hưởng lợi từ việc ghi nguồn, có khi còn nhiều hơn, vì đó là những thứ được dùng đi dùng lại hằng ngày.
Với sổ tay, một quy ước đơn giản: mỗi quy tắc ghi một dòng nguồn ở cuối, viết tắt tên sách theo một danh sách ở trang đầu sổ. Ví dụ ghi "TT" cho Toàn Thư, kèm chú thích bạn dùng bản nào. Khi gặp dị bản, ghi cả hai, đánh dấu bản bạn đang dùng.
Với nhóm học, nên thống nhất một bộ quy ước chung từ đầu: lập lá số theo sách nào, chọn dị bản nào ở những chỗ có dị bản. Nhóm thống nhất quy ước thì khi so lá số của nhau sẽ không mất công tranh cãi những chỗ khác nhau chỉ vì mỗi người theo một bản. Ai muốn thử bản khác thì ghi rõ trên lá số của mình.
Câu hỏi thường gặp
Viết bài tử vi có bắt buộc phải ghi nguồn không?
Không có quy định bắt buộc chung, nhưng ghi nguồn giúp người đọc kiểm lại được và giúp người viết trả lời khi có người nói sách khác ghi khác. Với phần quy tắc an sao, ghi nguồn gần như là điều tối thiểu.
Không nhớ năm in của sách thì ghi thế nào?
Ghi tên sách và tác giả hoặc người soạn nếu chắc, bỏ năm in. Đừng ước đoán năm. Một nguồn ghi thiếu nhưng đúng có ích hơn nhiều so với một nguồn ghi đủ mà sai.
Thấy một câu được gán cho Toàn Thư trên mạng thì có nên dẫn lại không?
Chỉ nên dẫn là của Toàn Thư khi bạn đã thấy câu đó trong sách. Nếu chưa, ghi rõ là dẫn lại theo nguồn nào, hoặc tốt hơn là diễn ý bằng lời của mình và không gán cho sách.
Lá số ví dụ trong bài cần ghi những quy ước gì?
Ghi nguồn bảng an sao chính, cách xử lý giờ Tý, tháng nhuận, các dị bản đã chọn và có hiệu chỉnh giờ theo kinh độ hay không, nếu lá số đụng đến. Luôn ghi rõ đó là ví dụ giả định.
Ghi nguồn đầy đủ thì lời luận trong bài có đáng tin hơn không?
Ghi nguồn cho biết lời luận đó đến từ sách nào, không chứng minh lời luận đúng với đời người. Người viết nên nói rõ điều này để người đọc không hiểu lầm có nguồn là đã được kiểm chứng.
Nhóm học tử vi có nên thống nhất một bộ quy ước không?
Nên. Thống nhất từ đầu sách gốc và các dị bản sẽ dùng giúp cả nhóm so lá số của nhau mà không mất công tranh cãi những chỗ khác nhau chỉ vì mỗi người theo một bản.