Một cuốn lịch vạn niên in hoặc tờ lịch của chính năm sinh vẫn là nguồn đổi ngày rất tốt, vì nó độc lập với các công cụ trên mạng; nhưng cần đọc đúng cách bảng ghi tháng đủ, tháng thiếu, tháng nhuận, biết cuốn lịch được biên soạn theo múi giờ nào, và kiểm vài ô bằng phép thử trước khi tin. Một cuốn lịch in lại nhiều lần có thể mang lỗi chép, và một bảng soạn theo lịch nước ngoài sẽ lệch lịch Việt ở một số tháng.
Bài này không bàn các mục ngày tốt xấu trên lịch; nó chỉ dùng cuốn lịch như một bảng đổi ngày cho lá số. Bạn sẽ biết cách tra một ngày sinh, cách nhận ra cuốn lịch đang theo bảng nào, và năm phép thử để bắt lỗi in. Các ngày dùng làm ví dụ đã được tính lại bằng thuật toán lịch âm. Như mọi bài trên trang này: lấy đúng ngày âm là chính xác về dữ liệu, không phải lời hứa về tiên đoán.
Hai kiểu trình bày thường gặp
Lịch vạn niên dạng sách thường có hai kiểu trình bày. Kiểu thứ nhất là mỗi năm một trang hoặc nửa trang, ghi ngày dương lịch của mùng Một mỗi tháng âm, kèm dấu cho biết tháng đủ (ba mươi ngày) hay thiếu (hai mươi chín ngày), và ghi riêng tháng nhuận nếu có. Muốn đổi một ngày, bạn tìm tháng âm chứa ngày đó rồi đếm từ mùng Một. Kiểu này gọn, phủ được hàng trăm năm, nhưng đòi bạn tự đếm.
Kiểu thứ hai là mỗi tháng dương lịch một trang hay một bảng, mỗi ô ngày dương ghi kèm ngày âm và thường cả can chi ngày. Kiểu này tra nhanh hơn, ít phải đếm, nhưng vì dày nên thường chỉ phủ một khoảng năm ngắn hơn. Tờ lịch bloc, lịch treo tường của chính năm sinh thuộc kiểu này, mỗi tờ một ngày.
Dù kiểu nào, điều cần biết trước là quy ước ký hiệu của cuốn lịch: dấu nào là tháng đủ, dấu nào là thiếu, tháng nhuận đặt ở đâu, can chi ghi theo ngày hay theo tháng. Hãy đọc phần hướng dẫn ở đầu sách, đừng đoán từ một trang.
Với người lập lá số, kiểu bảng mùng Một có một ưu điểm ít người để ý: nó buộc bạn nhìn thấy cả năm âm lịch cùng lúc, gồm tháng nào đủ, tháng nào thiếu, tháng nhuận nằm ở đâu. Nhờ đó bạn phát hiện ngay nếu ngày sinh rơi sát ranh giới tháng hay ngay trước, ngay sau tháng nhuận, những ca cần kiểm thêm. Kiểu bảng từng ngày tra nhanh hơn, nhưng dễ khiến bạn chỉ nhìn một ô mà bỏ qua bối cảnh. Nếu có cả hai kiểu, dùng kiểu từng ngày để tra và kiểu bảng mùng Một để kiểm.
Tra một ngày sinh theo kiểu bảng mùng Một
Ví dụ giả định với ngày sinh 17/04/1970. Các bước dưới đây áp dụng cho cuốn lịch dạng mỗi năm một bảng.
- Mở trang năm 1970 (năm Canh Tuất bắt đầu từ Tết 06/02/1970; ngày sinh sau Tết nên thuộc năm Canh Tuất).
- Tìm tháng âm có ngày mùng Một gần nhất trước hoặc bằng 17/04/1970. Theo lịch Việt, tháng Ba năm Canh Tuất bắt đầu ngày 06/04/1970.
- Đếm từ mùng Một: 06/04 là mùng Một, 17/04 là ngày thứ mười hai, tức ngày 12 tháng Ba.
- Kiểm tháng đó đủ hay thiếu để biết ngày đếm được có hợp lệ không. Tháng Ba năm Canh Tuất có 29 ngày, ngày 12 hợp lệ.
- Kiểm năm đó có tháng nhuận không, và tháng vừa tra có phải tháng nhuận không. Năm Canh Tuất 1970 không có tháng nhuận.
- Ghi kết quả kèm tên cuốn lịch và trang đã tra, để người khác mở đúng trang đó mà kiểm lại khi cần.
Lỗi hay gặp nhất ở bước 2: chọn nhầm tháng có mùng Một sau ngày sinh, dẫn tới ngày âm âm số hoặc lệch cả tháng. Nếu kết quả đếm vượt quá 30, chắc chắn bạn đã chọn nhầm tháng. Nếu kết quả là ngày 30 mà dấu tháng là thiếu, cũng có một bước sai: hoặc chọn nhầm tháng, hoặc đọc nhầm dấu.
Cuốn lịch đang theo bảng nào
Thử bằng năm 1985. Lịch Việt cho Tết Ất Sửu ngày 21/01/1985; bảng theo lịch Trung Quốc cho Tết ngày 20/02/1985. Mở trang năm 1985 là biết ngay cuốn lịch theo bảng nào.
Thử bằng năm 2007. Lịch Việt cho Tết Đinh Hợi ngày 17/02/2007; lịch Trung Quốc cho ngày 18/02/2007. Đây là phép thử thứ hai, hữu ích khi cuốn lịch không có năm 1985.
Thử bằng năm 1968. Lịch theo UTC+7 cho Tết Mậu Thân ngày 29/01/1968; lịch theo UTC+8 cho ngày 30/01/1968. Cuốn lịch theo UTC+7 cho mọi năm sẽ ghi 29/01, dù ở miền Nam lúc ấy người ta đón Tết ngày 30/01.
Đọc lời nói đầu. Nhiều cuốn ghi rõ được tính theo kinh tuyến nào, hoặc biên soạn từ nguồn nào. Nếu ghi là dịch hay soạn lại từ sách nước ngoài, khả năng cao cuốn lịch theo UTC+8.
Hệ quả. Cuốn lịch theo UTC+8 vẫn dùng được cho hầu hết các ngày, nhưng với người sinh trong những tháng hai lịch lệch nhau, bạn cần một nguồn khác theo lịch Việt để đối chiếu.
Năm phép thử bắt lỗi in
Lịch in lại nhiều lần có thể mang lỗi chép: một ngày mùng Một lệch, một dấu đủ thiếu bị đảo, một tháng nhuận đặt sai chỗ. Năm phép thử dưới đây kiểm được chính trang bạn đang dùng.
| Phép thử | Cách làm | Bắt được lỗi gì |
|---|---|---|
| Cộng độ dài tháng | Lấy mùng Một tháng này cộng 29 hoặc 30 ngày theo dấu đủ thiếu, phải ra đúng mùng Một tháng sau | Dấu đủ thiếu sai, ngày mùng Một in sai |
| Đếm số tháng | Năm thường có 12 tháng, năm nhuận 13 tháng; năm âm thường dài khoảng 353 đến 355 ngày, năm nhuận khoảng 383 đến 385 ngày | Thiếu hoặc thừa tháng, tháng nhuận đặt sai |
| Can chi ngày | Can chi của hai ngày mùng Một liên tiếp phải cách nhau đúng 29 hoặc 30 bước trong vòng sáu mươi | Can chi in sai, ngày mùng Một in sai |
| Đối chiếu năm mốc | Tra năm 1985, 2007, 1968 như mục trên | Biết cuốn lịch theo bảng nào |
| So với nguồn độc lập | Đổi ngày sinh bằng một công cụ hoặc phép tính khác | Lỗi riêng của trang bạn đang tra |
Chỉ cần kiểm trang năm sinh và hai năm liền kề. Nếu cả năm phép thử đều qua, bạn có thể tin trang đó. Nếu một phép thử không qua, đừng tự sửa cuốn lịch; hãy dùng nguồn khác cho ngày sinh này và ghi chú lỗi vào lề sách để người sau biết.
Tháng Mười Một và tháng Chạp: tra đúng trang năm
Lịch vạn niên dạng bảng thường xếp theo năm âm lịch: trang "năm Canh Tuất" chứa mười hai tháng từ tháng Giêng đến tháng Chạp của năm đó. Tháng Mười Một và tháng Chạp của một năm âm thường nằm sang tháng 12 và tháng 1 dương lịch, có khi sang đầu tháng 2. Người tra theo năm dương dễ mở nhầm trang.
Ví dụ giả định: ngày sinh 10/01/1971. Nếu mở trang "năm 1971" (năm Tân Hợi), bạn sẽ thấy tháng Giêng bắt đầu ngày 27/01/1971, tức là ngày sinh nằm trước tháng Giêng, và không có tháng nào trên trang chứa nó. Phải quay về trang năm Canh Tuất: tháng Chạp năm Canh Tuất bắt đầu ngày 28/12/1970, nên ngày 10/01/1971 là ngày 14 tháng Chạp năm Canh Tuất.
Quy tắc nhớ nhanh: ngày sinh dương lịch nằm trước Tết của năm dương đó thì thuộc năm âm lịch trước. Với cuốn lịch xếp theo năm dương thay vì năm âm, hãy đọc phần hướng dẫn để biết tháng Chạp được đặt ở trang nào. Sai trang ở đây không làm lệch một ngày mà làm lệch cả năm can chi, nên đáng bỏ thêm một phút để kiểm.
Tờ lịch của chính năm sinh: nguồn quý nhưng không miễn kiểm
Có gia đình còn giữ tờ lịch bloc ngày con chào đời, hay một cuốn lịch treo tường năm đó. Đây là nguồn rất giá trị vì nó cho biết lịch mà gia đình thực sự dùng lúc sinh, kể cả trong những giai đoạn hai miền tính lịch khác nhau. Một tờ lịch in ở Sài Gòn năm 1968 sẽ cho ngày âm theo lịch đang dùng ở đó.
Tuy vậy, tờ lịch cũ cũng có giới hạn. Tờ lịch bloc có thể đã được giữ lại vì một lý do khác (ngày làm giấy tờ, ngày về nhà), không chắc là đúng ngày sinh. Mực in mờ, giấy rách có thể làm đọc nhầm số. Và lịch thương mại thời trước đôi khi in theo bảng của nơi in, không hẳn theo lịch chính thức.
Vì vậy hãy làm hai việc với tờ lịch cũ: chụp lại cả hai mặt để giữ bằng chứng, và kiểm ít nhất can chi ngày trên tờ lịch với can chi tính được từ ngày dương. Nếu khớp, tờ lịch là một nguồn độc lập mạnh. Nếu không khớp, có thể tờ lịch không phải của ngày bạn nghĩ.
Những lỗi đọc lịch hay gặp
Ngoài lỗi in, người tra lịch cũng hay mắc các lỗi đọc sau.
- Đọc dấu "Đ" và "T" ngược nhau, hoặc nhầm dấu đủ thiếu của tháng trước sang tháng sau.
- Bỏ qua dòng tháng nhuận vì nó in nhỏ hoặc nằm ở cuối bảng, làm mọi tháng sau đó lệch một.
- Nhầm năm âm lịch với năm dương lịch ở các tháng Mười Một, tháng Chạp: hai tháng này thường nằm sang năm dương sau.
- Tra ở trang can chi tháng thay vì trang ngày, ra tên can chi tháng rồi tưởng là can chi ngày.
- Đếm ngày từ mùng Một nhưng tính cả ngày mùng Một hai lần, lệch một ngày.
- Đọc nhầm số in mờ: 3 với 8, 1 với 7 trên giấy cũ là chuyện thường gặp. Gặp số khó đọc, hãy kiểm bằng phép cộng độ dài tháng thay vì đoán.
Sau khi tra xong, đổi ngược kết quả về dương lịch bằng chính cuốn lịch đó. Nếu không về đúng ngày ban đầu, có một bước bị đọc sai. Muốn đối chiếu nhanh, bạn có thể so kết quả tra tay với ngày âm mà một công cụ đổi lịch theo lịch Việt hiển thị.
Câu hỏi thường gặp
Lịch vạn niên in có đáng tin để đổi ngày sinh không?
Đáng tin nếu bạn biết cuốn lịch theo bảng nào và đã kiểm trang năm sinh bằng vài phép thử như cộng độ dài tháng, đếm số tháng, can chi ngày. Lịch in lại nhiều lần có thể mang lỗi chép, nên đừng tin một trang mà chưa kiểm.
Làm sao biết cuốn lịch theo lịch Việt hay lịch Trung Quốc?
Mở trang năm 1985. Lịch Việt ghi Tết Ất Sửu ngày 21/01/1985, bảng theo lịch Trung Quốc ghi ngày 20/02/1985. Nếu không có năm 1985, dùng năm 2007: lịch Việt ghi Tết ngày 17/02, lịch Trung Quốc ghi ngày 18/02.
Tháng đủ, tháng thiếu là gì và vì sao quan trọng?
Tháng đủ có ba mươi ngày, tháng thiếu có hai mươi chín ngày, tuỳ khoảng cách giữa hai lần điểm sóc. Khi tra bằng bảng mùng Một, dấu đủ thiếu giúp bạn kiểm ngày đếm được có hợp lệ không, và giúp phát hiện ngày mùng Một in sai.
Tờ lịch bloc ngày sinh có thay được giấy tờ không?
Không thay được giấy tờ hành chính, nhưng là nguồn rất quý về ngày âm gia đình dùng lúc sinh. Hãy chụp lại và kiểm can chi ngày in trên tờ lịch với can chi tính từ ngày dương. Khớp nhau thì đây là một nguồn độc lập mạnh để đối chiếu.
Thấy lỗi trong cuốn lịch thì nên làm gì?
Đừng tự sửa rồi dùng như thể đúng. Hãy dùng nguồn khác cho ngày sinh đang tra, ghi chú lỗi vào lề sách kèm nguồn đối chiếu, để người sau dùng cuốn lịch biết chỗ cần cẩn thận.
Tra lịch đúng thì lá số có đúng hơn không?
Lá số sẽ đúng hơn về dữ liệu, tức là được lập từ đúng ngày âm. Điều đó không làm cho lời đoán từ lá số có bằng chứng. Tra lịch cẩn thận chỉ bảo đảm phần dữ liệu không phải là chỗ sai.