Ở những nơi có giờ mùa hè, mỗi năm có một đêm đồng hồ bị vặn lùi một tiếng nên một khoảng giờ trôi qua hai lần, và một đêm đồng hồ bị vặn tới một tiếng nên một khoảng giờ không hề có trên đồng hồ. Người sinh trong khoảng giờ lặp có giấy tờ ghi một con số ứng với hai thời khắc khác nhau; người có giấy tờ ghi giờ rơi vào khoảng không tồn tại thì chắc chắn có chỗ ghi nhầm. Hai ca này hiếm, nhưng gặp là không công cụ lập lá số nào tự xử lý giúp được.
Bài này giải thích khoảng giờ lặp và khoảng giờ mất ở Mỹ, châu Âu, Úc, cách tìm thêm thông tin để biết mình thuộc lần nào, ví dụ giả định đã tự tính bằng cơ sở dữ liệu múi giờ quốc tế, và cách ghi lên lá số khi không thể biết chắc. Như mọi bài trên trang này, chuyện ở đây là làm cho dữ liệu đúng; một lá số dữ liệu đúng không vì thế mà biết trước được tương lai.
Khoảng giờ lặp và khoảng giờ mất ở ba vùng
Bảng ghi theo quy tắc hiện hành của từng vùng, theo cơ sở dữ liệu múi giờ quốc tế. Năm sinh cũ có thể có ngày đổi giờ khác, nhưng nguyên tắc giống nhau: lúc vặn lùi thì có giờ lặp, lúc vặn tới thì có giờ mất.
| Vùng | Đêm vặn tới (giờ mất) | Đêm vặn lùi (giờ lặp) |
|---|---|---|
| Mỹ, Canada (phần lớn) | Chủ nhật thứ hai tháng Ba: 2:00 nhảy thành 3:00, không có 2:00–2:59 | Chủ nhật đầu tháng Mười Một: 2:00 lùi về 1:00, khoảng 1:00–1:59 xảy ra hai lần |
| Liên minh châu Âu, Anh | Chủ nhật cuối tháng Ba: ở giờ Trung Âu không có 2:00–2:59; ở Anh không có 1:00–1:59 | Chủ nhật cuối tháng Mười: giờ Trung Âu lặp 2:00–2:59; Anh lặp 1:00–1:59 |
| Úc (bang có giờ mùa hè) | Chủ nhật đầu tháng Mười: không có 2:00–2:59 | Chủ nhật đầu tháng Tư: khoảng 2:00–2:59 xảy ra hai lần |
Mỗi năm, ở mỗi nơi, chỉ có một tiếng lặp và một tiếng mất. Với số ca sinh trải đều trong năm, khả năng một người rơi đúng vào tiếng lặp là chừng một phần chín nghìn, nhỏ nhưng không bằng không. Trong một cộng đồng đông người, kiểu gì cũng có người gặp.
Vì cả châu Âu chuyển cùng một thời khắc theo giờ quốc tế, ở giờ Trung Âu khoảng lặp là 2:00–2:59, ở Anh là 1:00–1:59, ở giờ Đông Âu là 3:00–3:59. Đừng áp khoảng của nước này cho nước khác.
Giờ lặp: một con số, hai thời khắc
Ví dụ giả định: em bé sinh lúc 1 giờ 30 sáng ngày 3 tháng 11 năm 2019 ở New York, đúng đêm hết giờ mùa hè. Khoảng 1:00–1:59 đêm đó xảy ra hai lần. Nếu là lần thứ nhất, đồng hồ đang ở giờ mùa hè UTC−4, giờ chuẩn là 0 giờ 30, thuộc giờ Tý; quy về giờ Việt Nam là 12 giờ 30, giờ Ngọ. Nếu là lần thứ hai, đồng hồ đã về giờ chuẩn UTC−5, giờ chuẩn là 1 giờ 30, giờ Sửu; quy về giờ Việt Nam là 13 giờ 30, giờ Mùi. Ngày âm lịch trong cả bốn trường hợp đều là mồng 7 tháng Mười năm Kỷ Hợi.
Ví dụ giả định khác: em bé sinh lúc 2 giờ 30 sáng ngày 27 tháng 10 năm 2019 ở Berlin. Lần thứ nhất là giờ mùa hè, giờ chuẩn 1 giờ 30; lần thứ hai là giờ chuẩn 2 giờ 30. Cả hai đều thuộc giờ Sửu, và quy về giờ Việt Nam là 7 giờ 30 hoặc 8 giờ 30, đều thuộc giờ Thìn. Ca này may mắn: lặp hay không lặp, giờ âm lịch vẫn như nhau.
Hai ví dụ cho thấy việc đầu tiên khi gặp giờ lặp không phải là đi tìm lần nào, mà là tính cả hai khả năng xem chúng có rơi vào cùng một giờ âm lịch không. Nếu cùng, chỉ cần ghi chú; nếu khác, mới cần tìm thêm bằng chứng. Ranh giới giờ âm lịch nằm ở các giờ lẻ, nên khoảng lặp 1:00–1:59 của nước Mỹ (giờ chuẩn 0:00–1:59) luôn vắt qua ranh giờ Tý, giờ Sửu, còn khoảng lặp 2:00–2:59 của giờ Trung Âu (giờ chuẩn 1:00–2:59) nằm gọn trong giờ Sửu.
Ở Úc tháng Tư: giờ lặp gặp ranh giờ Tý
Ví dụ giả định: em bé sinh lúc 2 giờ 40 sáng ngày 7 tháng 4 năm 2019 ở Sydney, đêm hết giờ mùa hè. Theo giờ chuẩn nơi sinh, lần thứ nhất là 1 giờ 40, lần thứ hai là 2 giờ 40, đều là giờ Sửu. Nhưng quy về giờ Việt Nam thì lần thứ nhất là 22 giờ 40 ngày 6 tháng 4, giờ Hợi; lần thứ hai là 23 giờ 40 ngày 6 tháng 4, giờ Tý. Ngày 6 tháng 4 năm 2019 theo lịch Việt là mồng 2 tháng Ba năm Kỷ Hợi.
Giờ Tý lúc 23 giờ 40 lại mở ra câu hỏi quen thuộc của mọi người lập lá số: giờ Tý từ 23 giờ đến nửa đêm thuộc ngày hôm đó hay ngày hôm sau. Có sách coi cả giờ Tý là đầu ngày mới, tức là 23 giờ 40 ngày 6 tháng 4 đã tính là mồng 3 tháng Ba; có cách chia "Tý muộn" thuộc ngày cũ. Vậy chỉ từ một dòng "2:40 Sydney", nếu chọn quy về giờ Việt Nam, có ba kết quả: giờ Hợi mồng 2, giờ Tý mồng 2, giờ Tý mồng 3.
Ca này hiếm, nhưng là ví dụ tốt cho nguyên tắc chung của trang: khi một dữ liệu có nhiều cách hiểu, đừng chọn lặng lẽ một cách. Viết ra tất cả các cách, chọn một, và ghi lý do chọn.
Giờ không tồn tại: chắc chắn có chỗ ghi nhầm
Hiện tượng. Đêm vặn tới, đồng hồ nhảy từ 1:59 sang 3:00 (Mỹ, Úc) hoặc 2:00 sang 3:00 (giờ Trung Âu). Một giấy tờ ghi "2:30" vào đêm đó là giờ không có trên đồng hồ chính thức. Ví dụ giả định: giấy ghi 2 giờ 30 ngày 10 tháng 3 năm 2019 ở New York.
Khả năng thứ nhất: đồng hồ ở phòng sinh chưa được vặn. Nếu người ghi nhìn một đồng hồ còn chạy giờ chuẩn, thì "2:30" giờ chuẩn chính là 3:30 giờ mùa hè. Đây là cùng một thời khắc, nên giờ chuẩn nơi sinh là 2 giờ 30, giờ Sửu, và quy về giờ Việt Nam là 14 giờ 30, giờ Mùi.
Khả năng thứ hai: ghi nhầm số. Có thể người ghi định viết 1:30 hoặc 3:30. Mỗi khả năng cho một thời khắc khác. Không có cách nào biết chỉ từ con số; phải tìm thêm nguồn khác như phiếu theo dõi chuyển dạ, giờ cân bé, lời kể.
Khả năng thứ ba: hệ thống ghi theo giờ khác. Một số hệ thống hồ sơ điện tử lưu giờ quốc tế hoặc giờ chuẩn rồi in ra theo cách riêng. Nếu nhiều mốc khác trong cùng hồ sơ cũng lệch đúng một tiếng so với giờ đồng hồ, có thể cả hồ sơ đang dùng một hệ giờ khác.
Cách làm. Tính cả ba khả năng, xem chúng có rơi vào cùng giờ âm lịch không. Nếu có, ghi chú và dùng; nếu không, lập các lá số khả dĩ và ghi rõ là chưa xác định.
Tìm thêm bằng chứng để biết là lần thứ nhất hay lần thứ hai
Với giờ lặp, những nguồn dưới đây có thể giúp phân biệt. Không nguồn nào chắc chắn tuyệt đối; mỗi nguồn chỉ làm tăng hoặc giảm độ tin của một khả năng.
- Hồ sơ bệnh viện có ghi ký hiệu múi giờ cạnh giờ sinh, như chữ viết tắt của giờ mùa hè hay giờ chuẩn. Một số bệnh viện ghi, một số không.
- Các mốc khác trong cùng đêm: giờ nhập viện, giờ bắt đầu chuyển dạ, giờ cân bé. Nếu mốc sau được ghi sớm hơn mốc trước theo đồng hồ, rất có thể đã qua lúc vặn lùi.
- Ca sinh đôi: ví dụ giả định, em sinh sau có giờ ghi sớm hơn anh vài phút; chỉ có thể giải thích bằng việc vặn đồng hồ lùi giữa hai lần sinh.
- Lời kể của người có mặt về việc có ai nhắc chuyện đổi giờ đêm đó.
- Thời khắc trong tin nhắn, cuộc gọi báo tin đầu tiên mà điện thoại lưu lại, vì điện thoại tự đổi giờ.
Nếu sau tất cả vẫn không phân biệt được, đó là một khoảng không chắc chắn hợp lệ, giống như người không nhớ giờ sinh chính xác. Ghi nhận nó tốt hơn là chọn bừa rồi quên mất mình đã chọn.
Ba lỗi hay gặp với ca đêm đổi giờ
Không biết đêm đó là đêm đổi giờ. Người lập lá số thấy giờ sinh 1:30 sáng thì cứ thế trừ hoặc không trừ giờ mùa hè theo tháng, không để ý ngày đó đúng là Chủ nhật đổi giờ. Cách tránh: với mọi ca sinh từ nửa đêm đến 4 giờ sáng vào Chủ nhật cuối tháng Ba, cuối tháng Mười (châu Âu), tháng Ba, tháng Mười Một (Mỹ), tháng Tư, tháng Mười (Úc), kiểm xem có phải đêm đổi giờ không.
Để công cụ tự chọn. Phần mềm đọc cơ sở dữ liệu múi giờ thường mặc định lấy một trong hai lần mà không báo. Bạn không biết nó chọn lần nào, và nhiều khi chính người viết phần mềm cũng không nghĩ tới ca này.
Sửa giờ trên giấy cho "hợp lý". Thấy giờ không tồn tại, người ta tự sửa thành giờ gần nhất mà không ghi lại. Vài năm sau không ai biết con số gốc là gì. Giữ nguyên giờ gốc, ghi cách hiểu bên cạnh.
Ghi lên lá số thế nào
Mục tiêu là để một người khác đọc lá số, sau này, hiểu được cả con số gốc lẫn cách xử lý.
- Chép nguyên văn giờ trên giấy tờ, kèm ngày, thành phố, và chữ "đêm đổi giờ".
- Viết ra các khả năng thời khắc, mỗi khả năng kèm giờ chuẩn nơi sinh và giờ Việt Nam.
- Đổi từng khả năng ra giờ âm lịch và ngày âm lịch theo quy ước bạn chọn.
- Nếu mọi khả năng cho cùng kết quả, ghi "không ảnh hưởng" và lập một lá số.
- Nếu khác, lập các lá số khả dĩ, đánh dấu khả năng nào có bằng chứng mạnh hơn và vì sao.
- Lưu tất cả cùng nhau; đừng chỉ giữ một lá số rồi xoá ghi chú.
Phần lớn công cụ lập lá số chỉ cho nhập một giờ. Bạn có thể lập mỗi khả năng một lần, so ô nào khác, rồi lưu bản ghi chú bên ngoài công cụ.
Câu hỏi thường gặp
Sinh lúc 1 giờ 30 đêm hết giờ mùa hè ở Mỹ thì là giờ gì?
Có hai khả năng. Lần thứ nhất là giờ mùa hè, giờ chuẩn 0 giờ 30, thuộc giờ Tý; lần thứ hai là giờ chuẩn 1 giờ 30, thuộc giờ Sửu. Cần tìm thêm bằng chứng trong hồ sơ bệnh viện để biết là lần nào.
Giấy khai sinh ghi giờ không có trên đồng hồ đêm đó thì sao?
Đêm vặn đồng hồ tới, một khoảng giờ không tồn tại. Giờ ghi rơi vào đó nghĩa là có chỗ nhầm: đồng hồ phòng sinh chưa vặn, ghi sai số, hoặc hệ thống dùng giờ khác. Tính các khả năng và xem chúng có đổi giờ âm lịch không.
Khoảng giờ lặp ở châu Âu là mấy giờ?
Vì các nước chuyển cùng một thời khắc theo giờ quốc tế, khoảng lặp ở giờ Trung Âu như Đức, Pháp là 2:00–2:59; ở Anh là 1:00–1:59; ở giờ Đông Âu là 3:00–3:59, vào đêm Chủ nhật cuối tháng Mười.
Có công cụ lập lá số nào tự xử lý giờ lặp không?
Một công cụ có ô nơi sinh có thể chọn một trong hai lần theo mặc định của phần mềm mà không báo. Vì vậy với ca giờ lặp, tốt nhất tự tính cả hai khả năng, rồi nhập giờ đã quy đổi cho từng khả năng.
Sinh đôi mà em có giờ ghi sớm hơn anh thì có sai không?
Không nhất thiết sai. Nếu hai em bé sinh hai bên thời điểm đồng hồ vặn lùi, em sinh sau có thể có giờ ghi sớm hơn. Đây là ví dụ giả định thường dùng để giải thích giờ lặp; khi lập lá số, quy cả hai về cùng một hệ giờ trước.
Đã xác định đúng lần thứ mấy thì lá số có đáng tin hơn không?
Xác định đúng chỉ làm dữ liệu khớp với thực tế ghi chép. Còn giá trị dự đoán của lá số là chuyện khác, chưa có bằng chứng. Việc của người lập lá số cẩn thận là ghi rõ cái mình biết và cái mình chưa biết.