Muốn biết lời nhớ "sinh tháng Năm nhuận năm Canh Ngọ" có khớp lịch hay không, bạn chỉ cần tra năm âm lịch đó có nhuận đúng tháng ấy không. Mỗi năm âm lịch có nhiều nhất một tháng nhuận, và trong khoảng 19 năm chỉ có 7 năm nhuận. Nếu năm được nhớ không có tháng nhuận, hoặc nhuận một tháng khác, thì ít nhất một chi tiết trong trí nhớ đã lẫn: năm, tháng hoặc chữ "nhuận".
Việc này quan trọng với người lớn tuổi vì nhiều người sinh trước khi có giấy khai sinh ghi giờ phút, ngày sinh truyền miệng theo âm lịch. Bài đưa bảng tháng nhuận từ 1940 đến 2000 tính theo lịch âm, chỉ ra những năm mà lịch Việt và lịch Trung Quốc không trùng, và cách xử lý khi trí nhớ không khớp lịch. Như mọi phép kiểm trên trang, mục tiêu là dữ liệu vào cho đúng; lá số lập từ dữ liệu đúng vẫn không biến lời đoán thành điều đã chứng minh.
Bảng tháng nhuận âm lịch từ 1940 đến 2000
Bảng ghi năm âm lịch có tháng nhuận và số tháng được nhuận. Các năm trước 1968 trong bảng cho cùng tháng nhuận dù tính theo múi giờ UTC+7 hay UTC+8, nên không phụ thuộc lịch nào đang dùng ở nơi sinh. Hai dòng có dấu sao là những năm hai cách tính cho kết quả khác nhau, xem mục ngay sau.
| Năm âm lịch | Tháng nhuận | Năm âm lịch | Tháng nhuận |
|---|---|---|---|
| 1941 Tân Tỵ | tháng Sáu | 1971 Tân Hợi | tháng Năm |
| 1944 Giáp Thân | tháng Tư | 1974 Giáp Dần | tháng Tư |
| 1947 Đinh Hợi | tháng Hai | 1976 Bính Thìn | tháng Tám |
| 1949 Kỷ Sửu | tháng Bảy | 1979 Kỷ Mùi | tháng Sáu |
| 1952 Nhâm Thìn | tháng Năm | 1982 Nhâm Tuất | tháng Tư |
| 1955 Ất Mùi | tháng Ba | 1984 Giáp Tý / 1985 Ất Sửu (*) | xem mục dưới |
| 1957 Đinh Dậu | tháng Tám | 1987 Đinh Mão (*) | xem mục dưới |
| 1960 Canh Tý | tháng Sáu | 1990 Canh Ngọ | tháng Năm |
| 1963 Quý Mão | tháng Tư | 1993 Quý Dậu | tháng Ba |
| 1966 Bính Ngọ | tháng Ba | 1995 Ất Hợi | tháng Tám |
| 1968 Mậu Thân | tháng Bảy | 1998 Mậu Dần | tháng Năm |
Những năm không có trong bảng là năm không có tháng nhuận. Người nhớ "sinh tháng nhuận năm Nhâm Ngọ 1942" chẳng hạn, đang nhớ một tổ hợp không tồn tại trên lịch, và cần hỏi lại. Bảng chỉ ghi tháng; muốn biết khoảng ngày dương lịch của từng tháng nhuận, bạn tra một nguồn đổi lịch tính theo giờ Việt Nam.
Hai trường hợp có dấu sao: khi lịch Việt và lịch Trung Quốc không trùng
Lịch âm Việt Nam hiện nay tính theo giờ UTC+7, còn lịch âm Trung Quốc tính theo giờ UTC+8. Phần lớn các năm hai lịch cho cùng tháng nhuận, nhưng khi một điểm sóc hoặc một trung khí rơi vào khoảng từ 23 giờ đến nửa đêm giờ Việt Nam, hai lịch xếp nó vào hai ngày khác nhau, và có khi cả tháng nhuận dời đi.
Ca được biết nhiều nhất là 1984–1985. Theo lịch Trung Quốc, năm Giáp Tý 1984 nhuận tháng Mười; theo lịch Việt Nam, năm 1984 không nhuận, và tháng nhuận dời sang tháng Hai năm Ất Sửu 1985. Hệ quả dễ thấy nhất là Tết Ất Sửu: lịch Việt rơi vào 21/1/1985, lịch Trung Quốc vào 20/2/1985. Với người sinh từ cuối năm 1984 đến tháng Tư năm 1985, ngày và tháng âm lịch trên hai loại lịch có thể lệch nhau cả một tháng, và chữ "nhuận" có thể xuất hiện ở lịch này mà không có ở lịch kia.
Năm Đinh Mão 1987 là ca thứ hai. Phép tính cho thấy một trung khí rơi sát nửa đêm giờ Việt Nam, nên lịch tính theo UTC+8 nhuận tháng Sáu, còn lịch tính theo UTC+7 nhuận tháng Bảy. Vì khoảng cách chỉ tính bằng phút, bạn nên đối chiếu với cuốn lịch in năm đó ở nơi sinh trước khi kết luận. Người sinh trong khoảng cuối tháng Bảy đến cuối tháng Chín dương lịch năm 1987 là nhóm cần kiểm.
Nhẩm nhanh bằng chu kỳ 19 năm
Khi không có bảng trong tay, bạn vẫn soát được một lời nhớ bằng chu kỳ 19 năm. Mười chín năm mặt trời dài gần đúng bằng 235 tháng âm lịch, nên sau 19 năm các ngày âm lịch rơi lại gần như vào cùng ngày dương lịch, và tháng nhuận thường lặp lại ở cùng số tháng hoặc lệch một tháng. Trong bảng ở trên: 1941, 1960, 1979 đều nhuận tháng Sáu; 1944, 1963, 1982 đều nhuận tháng Tư; 1952, 1971, 1990 đều nhuận tháng Năm; 1957, 1976, 1995 đều nhuận tháng Tám.
Quy luật không tuyệt đối. 1947 nhuận tháng Hai, 1966 nhuận tháng Ba, 1985 lại nhuận tháng Hai; 1960 nhuận tháng Sáu nhưng 1998 nhuận tháng Năm. Vì vậy chu kỳ 19 năm chỉ dùng để phát hiện lời nhớ "lạ", ví dụ một người nhớ năm sinh nhuận tháng Mười Một trong khi mọi năm cách đó bội số 19 đều nhuận tháng Năm hay tháng Sáu. Khi chu kỳ báo động, bạn mới cần tra kỹ.
Một dấu hiệu khác: trong vài chục năm gần đây, tháng nhuận gần như luôn rơi vào khoảng tháng Hai đến tháng Chín. Lời nhớ "sinh tháng Chạp nhuận" hay "tháng Giêng nhuận" của người sinh thế kỷ XX gần như chắc chắn có chỗ lẫn.
Lời kể theo lễ tết trong năm có tháng nhuận
Người lớn tuổi hay nhớ ngày sinh theo lễ: "sinh sau Đoan Ngọ mấy hôm", "sinh trước Vu Lan", "sinh đúng dịp Trung thu". Trong năm có tháng nhuận, những mốc này cần đọc cẩn thận. Theo tập quán phổ biến, các lễ tiết như Đoan Ngọ mùng Năm tháng Năm thường được làm ở tháng thường, không lặp lại ở tháng nhuận, nhưng mỗi gia đình, mỗi vùng có thể có lệ riêng.
Ví dụ, năm Canh Ngọ 1990 nhuận tháng Năm. Lời kể "sinh sau Đoan Ngọ chừng một tháng" có thể chỉ tháng Năm nhuận, còn "sinh tháng Sáu" theo trí nhớ khác lại có thể là cùng một ngày được gọi theo cách khác. Hai cách kể không nhất thiết mâu thuẫn; chúng chỉ cho thấy cần hỏi thêm một mốc thứ ba để chốt.
Mốc tốt nhất là mốc không phụ thuộc âm lịch: ngày khai giảng của anh chị, một sự kiện của làng ghi trong sổ sách, một trận lụt mà địa phương còn lưu ngày dương. Mốc theo lễ âm lịch hữu ích nhưng trong năm nhuận, chúng có thể dịch đi một tháng tuỳ cách gia đình hiểu.
Khi trí nhớ không khớp lịch: các giả thuyết thường gặp
Nhớ đúng tháng, lẫn năm. Đây là giả thuyết đầu tiên nên thử. Người ta hay nhớ con giáp mà không nhớ can, nên "năm Ngọ" có thể là Canh Ngọ 1990 hay Mậu Ngọ 1978. Tra bảng: Canh Ngọ 1990 nhuận tháng Năm, Mậu Ngọ không nhuận. Nếu trí nhớ là "tháng Năm nhuận năm Ngọ", năm 1990 là ứng viên mạnh.
Nhớ đúng năm, lẫn số tháng. Người già hay gọi tháng theo mùa vụ hoặc theo lễ, ví dụ "sinh sau Đoan Ngọ một tháng". Nếu năm đó nhuận tháng Năm, câu "sau Đoan Ngọ một tháng" có thể là tháng Năm nhuận chứ không phải tháng Sáu. Hỏi kỹ mốc lễ đi kèm thường gỡ được.
Chữ "nhuận" được thêm vào sau này. Có gia đình từng nghe "năm đó có tháng nhuận" rồi nhập luôn vào ngày sinh của con. Nếu năm sinh có tháng nhuận nhưng khác số tháng được nhớ, khả năng này đáng xét: người đó sinh tháng thường, năm có nhuận.
Nhớ theo lịch khác. Gia đình dùng lịch in từ nơi khác, hoặc người sinh ở nước ngoài và tra lịch Trung Quốc, có thể có ngày âm lịch khác với lịch Việt ở những năm như 1984–1985. Khi đó cả hai ngày đều "đúng" theo lịch của chúng; điều cần là ghi rõ lịch nào được dùng.
Quy trình kiểm trước khi lập lá số cho người lớn tuổi
Các bước dưới đây áp dụng khi chỉ có lời kể, không có giấy tờ ghi ngày dương lịch.
- Ghi nguyên văn lời kể, kể cả các mốc đi kèm: "sinh tháng Năm nhuận, năm Ngọ, lúc gà gáy, sau khi gặt chiêm".
- Tra bảng tháng nhuận xem năm được nhớ có nhuận đúng tháng đó không.
- Nếu không khớp, liệt kê các năm cùng con giáp trong khoảng tuổi hợp lý và xem năm nào nhuận đúng tháng được nhớ.
- Đối chiếu với tuổi trên giấy tờ (chứng minh thư cũ, hồ sơ nhập ngũ, sổ hộ khẩu cũ) hoặc với tuổi của anh chị em ruột để loại các năm không hợp lý.
- Khi chỉ còn một ứng viên, đổi sang ngày dương lịch bằng hai nguồn độc lập và ghi lại.
- Khi còn hai ứng viên, lập cả hai lá số, ghi rõ ở góc mỗi bản "giả thuyết năm …" và không trộn chi tiết của hai bản.
Việc này đòi chút kiên nhẫn, nhưng nó thay một lá số dựa trên một trí nhớ chưa kiểm bằng một lá số mà bạn biết rõ chỗ chắc, chỗ chưa chắc.
Giới hạn của việc kiểm bằng bảng
Bảng chỉ trả lời câu hỏi "tổ hợp năm – tháng nhuận này có tồn tại không". Nó không chứng minh trí nhớ đúng: một người nhớ "tháng Năm nhuận năm Canh Ngọ" có thể vẫn nhầm ngày trong tháng, hoặc nhầm giữa tháng Năm thường và tháng Năm nhuận. Khi tổ hợp có tồn tại, bạn mới chỉ loại được một loại lỗi.
Giờ sinh của người lớn tuổi thường mơ hồ hơn ngày sinh. Lời kể kiểu "lúc gà gáy" hay "chập tối" ứng với một khoảng vài tiếng, phủ hai đến ba giờ âm lịch. Trong tử vi, giờ quyết định cung Mệnh cùng với tháng, nên một lá số có tháng chắc mà giờ mơ hồ vẫn là lá số có nhiều ứng viên. Trung thực nhất là ghi rõ điều đó lên lá số.
Cuối cùng, nên nhớ mục đích của việc kiểm: để lá số phản ánh đúng dữ liệu, không để ép ra một lá số "đúng người". Không nên chọn năm sinh hay tháng sinh theo việc lời luận nghe có hợp với cuộc đời người đó không, vì cách làm đó là khớp ngược, và nó làm mất chính giá trị của việc kiểm dữ liệu.
Câu hỏi thường gặp
Năm âm lịch nào cũng có tháng nhuận phải không?
Không. Trung bình khoảng 19 năm có 7 năm nhuận, mỗi năm nhuận có đúng một tháng nhuận. Các năm còn lại có 12 tháng. Trong bảng 1940–2000 của bài, năm không xuất hiện là năm không có tháng nhuận.
Có năm nào nhuận tháng Giêng hoặc tháng Chạp không?
Trong khoảng 1940–2000 không có năm nào nhuận tháng Giêng, tháng Một hay tháng Chạp theo phép tính hiện hành. Tháng nhuận gần mùa đông rất hiếm vì quanh đông chí Trái Đất đi nhanh trên quỹ đạo, các trung khí sát nhau hơn.
Người sinh năm 1985 cần lưu ý gì về tháng nhuận?
Lịch Việt nhuận tháng Hai năm Ất Sửu 1985, còn lịch Trung Quốc nhuận tháng Mười năm Giáp Tý 1984. Người sinh từ cuối năm 1984 đến khoảng tháng Tư năm 1985 nên đổi ngày theo lịch Việt và ghi rõ, vì ngày âm lịch hai bên có thể lệch cả tháng.
Trí nhớ ghi tháng nhuận nhưng năm đó không nhuận thì bỏ chữ nhuận đi được không?
Đó là một giả thuyết, không phải cách sửa mặc định. Cũng có thể năm bị nhớ lẫn. Nên đối chiếu tuổi trên giấy tờ, tuổi anh chị em, các mốc đi kèm lời kể, rồi mới chọn. Nếu không loại được, lập hai lá số và ghi rõ.
Bảng tháng nhuận trên mạng có tin được không?
Phần lớn bảng đúng với những năm thông thường. Chỗ dễ sai là các năm hai lịch Việt và Trung Quốc khác nhau, như 1984–1985, vì nhiều bảng dịch từ nguồn Trung Quốc. Kiểm bằng một nguồn tính theo giờ Việt Nam và một cuốn lịch in nếu có.